Ολοκληρώθηκε το ερευνητικό πρόγραμμα Go-JuST (Governing Just Sociotechnical Transitions, www.go-just.com ) που υλοποιήθηκε στο Εργαστήριο Επιστήμης, Τεχνολογίας και Καινοτομίας στην Κοινωνία (ΕΤεΚΚ) του ΕΚΠΑ.
Το έργο σηματοδοτεί μια σημαντική καμπή για τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό αγροδιατροφικό τομέα της Θεσσαλίας, προτείνοντας ένα νέο μοντέλο διακυβέρνησης βασισμένο στη δικαιοσύνη και τη συμπερίληψη. Το έργο, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το ΕΛΙΔΕΚ και το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας Ελλάδα 2.0, υλοποιήθηκε υπο την αιγίδα της Περιφέρειας Θεσσαλίας και με τη συμμετοχή της παραγωγικής βάσης και ενός μεγάλου αριθμού συνεταιριστικών σχημάτων. Το έργο επεδίωξε να αναγνωρίσει τους παράγοντες που επηρεάζουν τη δυνατότητα επίτευξης δίκαιων μεταβάσεων.
Μέσα από ένα συμμετοχικό μοντέλο διακυβέρνησης, το Go-JuST ενίσχυσε τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών στη διαμόρφωση πολιτικών που μεγιστοποιούν τη δικαιοσύνη και περιορίζουν τις αδικίες κατά τη μετάβαση σε βιώσιμες λύσεις. To έργο Go-JuST σχεδίασε και συγκροτημένα υλοποίησε καινοτόμα και πρωτοποριακή μελέτη συμμετοχικού σχεδιασμού προόρασης στην αγροτική παραγωγή.
Το έργο Go-JuST εστίασε στη Θεσσαλία ως πιλοτική περιοχή, καθώς αποτελεί τον κύριο αγροτικό πυρήνα της χώρας, που παράλληλα αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις όπως η υπερεκμετάλλευση υδάτων και η μείωση της βιοποικιλότητας στα πλαίσια της κλιματικής κρίσης. Το πρόγραμμα υλοποιήθηκε σε δύο βασικά ερευνητικά στάδια: τη χαρτογράφηση αδικιών και τη συν-δημιουργία (συν-διαμόρφωση) μελλοντικών μονοπατιών. Κατά τη φάση της χαρτογράφησης, πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες συνεντεύξεις με πάνω από 50 παραγωγούς, και 13 ομάδες εστίασης, στις οποίες συνεισέφεραν συνολικά περισσότερα από 200 άτομα από τον πρωτογενή τομέα. Η ανάλυση ανέδειξε ένα σύνθετο πλέγμα διανεμητικών, διαδικαστικών και αναγνωριστικών αδικιών. Οι διανεμητικές αδικίες αφορούν την άνιση πρόσβαση σε πόρους (νερό, ενέργεια), οι διαδικαστικές τον αποκλεισμό από τη λήψη αποφάσεων, και οι αδικίες αναγνώρισης την υποτίμηση της τοπικής γνώσης και της αγροτικής ταυτότητας. Η ολοκλήρωση του έργου επιβεβαίωσε ότι ο μετασχηματισμός απαιτεί νέες δομές διακυβέρνησης και μακροπρόθεσμες επενδύσεις στη γνώση, υπερβαίνοντας το παραδοσιακό μοντέλο των επιδοτήσεων.
Η Άσκηση των Σεναρίων και τα Ευρήματα
Το δεύτερο στάδιο της έρευνας περιέλαβε πέντε περιφερειακά εργαστήρια (workshops) στη Λάρισα, την Καρδίτσα, τα Τρίκαλα και τον Βόλο, με τη συμμετοχή άνω των 180 ατόμων. Η μεθοδολογία βασίστηκε στον σχεδιασμό σεναρίων (scenario planning), με στόχο την ανάπτυξη τεσσάρων μελλοντικών μονοπατιών για κάθε περιοχή.
Η διαδικασία υλοποίησης ακολούθησε μια δομημένη πορεία: οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε μικρές ομάδες, επέλεξαν ατομικά το προτιμώμενο σενάριο, αξιολόγησαν επιμέρους θεματικά στοιχεία μέσω ερωτηματολογίων και, τέλος, προχώρησαν στη συλλογική συν-δημιουργία ενός νέου, υβριδικού σεναρίου. Η προσέγγιση αυτή μετέθεσε την ευθύνη της επιλογής στους ίδιους τους δρώντες του πεδίου, προάγοντας την αποκαταστατική δικαιοσύνη.
Τα παραδοτέα του προγράμματος
H ερευνητική ομάδα, χρησιμοποιώντας μεθοδολογίες και τεχνικές των Ψηφιακών Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Σπουδών, ολοκλήρωσε πιλοτικά τον «Χάρτη των Αδικιών», μία διαδραστική πλατφόρμα αποτύπωσης των δεδομένων τόσο στην φάση της κατανόησης και ανάλυσης του προβλήματος, όσο και στην φάση της χαρτογράφησης των μελλοντικών σεναρίων και των σεναρίων στρατηγικού σχεδιασμού, όπως αναδύονται από τις επιλογές των διαφορετικών κοινωνικών εταίρων (https://go-just.com/el/map/). Ο «Χάρτης των Αδικιών» παρέχει την δυνατότητα συγκρότησης στρατηγικού σχεδιασμού ως μία συνεχή συμμετοχική διαδικασία που θα επικαιροποιείται και τα αποτελέσματα θα αναλύονται με εκπαιδευμένα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα ΑΙ στα πλαίσια της υπεύθυνης καινοτομίας. Η ολοκλήρωσή του οδήγησε στη σύνταξη μιας Λευκής Βίβλου, η οποία αποτελεί έναν οδικό χάρτη για τον μετασχηματισμό του συστήματος έως το 2040. Επίσης το πρόγραμμα παρήγαγε δύο άρθρα που είναι σε διαδικασία κρίσης σε διεθνή περιοδικά, ένα κεφάλαιο σε συλλογικό τόμο που θα εκδοθεί από τον διεθνή οίκο Brill και ένα άρθρο που είναι υπό διαμόρφωση για κατάθεση για κρίση. Επίσης ο επιστημονικός υπεύθυνος του έργου καθηγητής Στάθης Αραποστάθης σε συνεργασία με την Δρ. Σοφία Ευσταθίου (Norwegian University of Science and Technology) έχουν την συνεπιμέλεια ενός ειδικού τεύχους στο επιστημονικό περιοδικό Food Ethics με θέμα Governing Just Agrifood Transitions: Politics of Justice, Responsibility, and Resilience in Sustainable Food Transitions.
Κεντρικά Ευρήματα ανά Περιοχή:
- Λάρισα: Η πλειοψηφία (86,20%) στήριξε το 3ο σενάριο, που εστιάζει στην εξοικονόμηση νερού και τη συγκρότηση ζωνών καλλιέργειας. Οι συμμετέχοντες εξέφρασαν θετική γνώμη για τον μετασχηματισμό των ΤΟΕΒ, αλλά αντιτάχθηκαν στην πλήρη κατάργησή τους, ζητώντας τοπικά παραρτήματα του ΟΔΥΘ.
- Καρδίτσα: Το 84% των συμμετεχόντων προέκρινε επίσης το 3ο σενάριο. Η ενίσχυση του Πηνειού από τον Αχελώο θεωρήθηκε αναγκαία προϋπόθεση, ενώ εκφράστηκε έντονος σκεπτικισμός για τη δεσμευτικότητα των καλλιεργητικών ζωνών, οι οποίες πρέπει να λειτουργούν συμβουλευτικά και όχι υποχρεωτικά.
- Τρίκαλα: Παρατηρήθηκε ένας εκλεκτικισμός, με τους αγρότες να διαμορφώνουν υβριδικά σενάρια που συνδυάζουν την ενερ:γειακή αυτονόμηση (φωτοβολταϊκά 61,5%) με την προστασία της γης υψηλής παραγωγικότητας.
- Μαγνησία: Οι συμμετέχοντες κινήθηκαν ανάμεσα στο 3ο και 4ο σενάριο, δίνοντας έμφαση στην ποιότητα και την ταυτότητα του προϊόντος. Προτεραιοποιήθηκαν η κατοχύρωση γεωγραφικών ενδείξεων (55,56%) και η χρήση υγειοπροστατευτικών ισχυρισμών.
Συνολικά, η άσκηση ανέδειξε μια ρεαλιστική αποδοχή της αλλαγής, με τους αγρότες να ζητούν σταδιακή μετάβαση και ισχυρή θεσμική στήριξη από την Περιφέρεια Θεσσαλίας.
Οι Προτάσεις του Προγράμματος (Οι Έξι Άξονες)
Η Λευκή Βίβλος του Go-JuST διαρθρώνει τις προτάσεις πολιτικής σε έξι θεματικούς άξονες, στοχεύοντας στη θεραπεία των χαρτογραφημένων αδικιών έως το 2040.
- Άρδευση και Διαχείριση Φυσικών Πόρων:Προτείνεται η διασύνδεση των λεκανώνΑνατολικής-Δυτικής Θεσσαλίας και η δημιουργία μικροταμιευτήρων στις ορεινές περιοχές. Επιπλέον, ζητείται η ψηφιακή εγγραφή όλων των υδροληψιών και η καθολική χρήση τηλεμετρίας και υδρομετρητών για τον έλεγχο της κατανάλωσης. Η μετάβαση σε κλειστά, υπογειοποιημένα δίκτυα θεωρείται απαραίτητη για τη μείωση των απωλειών.
- Αναδιάρθρωση Καλλιεργειών και Διαχείριση Γης:Κεντρική πρόταση είναι η συγκρότηση καλλιεργητικού χάρτημε τη συμμετοχή των παραγωγών. Προωθείται η θεσμοθέτηση προστατευμένων ζωνών για γηγενείς ποικιλίες και η στήριξη συμμετοχικών σχημάτων βελτίωσης σπόρων. Για τη βιολογική γεωργία, προτείνεται η καθιέρωση αποκλειστικών ζωνών παραγωγής για την αποφυγή επιμόλυνσης.
- Ενεργειακή Μετάβαση και Εκσυγχρονισμός Υποδομών:Ζητείται η θέσπιση ειδικού αγροτικού τιμολογίου με ρήτρα σταθερότητας και η παροχή προτεραιότητας σε ΤΟΕΒ και ενεργειακές κοινότητες για την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών panel αυτοκατανάλωσης. Η αποδέσμευση χωρητικότητας του δικτύου αποκλειστικά για αγροτική χρήση κρίνεται στρατηγικής σημασίας.
- Διακυβέρνηση και Θεσμική Μεταρρύθμιση:Ο ΟΔΥΘ πρέπει να λειτουργήσει ως συντονιστικός κόμβος με υποχρεωτικά τοπικά παραρτήματαανά Περιφερειακή Ενότητα, ενσωματώνοντας τους υγιείς ΤΟΕΒ. Προτείνεται η δημιουργία ενός μόνιμου μηχανισμού τεχνικής βοήθειας και ενός Ταμείου Υδατικών Υποδομών Θεσσαλίας για τη σταθερή χρηματοδότηση έργων.
- Ανθεκτικότητα Κοινοτήτων και Εργασιακά Συστήματα:Προτείνεται η ίδρυση αγρο-συμβουλευτικών γραφείωνστους Δήμους και η σύσταση Γραφείου Αγροτικής Εργασίας για τον συντονισμό προσφοράς και ζήτησης εργατών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη δημιουργία “Ζωντανών Εργαστηρίων” (Living Labs) για τον πειραματισμό σε θέματα ιχνηλασιμότητας και branding.
- Καινοτομία, Μεταφορά Γνώσης και Εκπαίδευση:Η πρόταση περιλαμβάνει την ανάπτυξη της πλατφόρμας Thessaly Agri-Data Platformκαι τη συγκρότηση ενός Κέντρου Αγροδιατροφικής Καινοτομίας. Η εκπαίδευση των αγροτών πρέπει να γίνει αρθρωτή (modular), επιτρέποντας την απόκτηση νέων δεξιοτήτων χωρίς διακοπή της παραγωγής.
Η ολοκλήρωση του Go-JuST αναδεικνύει ότι μια δίκαιη μετάβαση στη Θεσσαλία είναι εφικτή μόνο εάν οι τεχνικές λύσεις συνοδεύονται από κοινωνική δικαιοσύνη και διαφάνεια. Η Λευκή Βίβλος δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική αναφορά, αλλά ένα περιφερειακό όραμα που μετατρέπει τις συστημικές αδικίες σε συλλογικές ευκαιρίες για ένα βιώσιμο μέλλον έως το 2040.
Ερευνητική Ομάδα: Στάθης Αραποστάθης (Επιστημονικός Υπεύθυνος), Σωτήρης Αλεξάκης (Μεταδιδάκτορας), Γιάννης Φωτόπουλος (Μεταδιδάκτορας), Γιώργος Σταυρουλάκης (Μεταδιδάκτορας), Βάσω Καραντζάβελου (Υποψήφια Διδάκτορας), Δημήτρης Λαγουβάρδος (Υποψήφιος Διδάκτορας), Δήμητρα Μπαρκούτα (Υποψήφια Διδάκτορας).
