Ένα ανέκδοτο μεσαιωνικό κείμενο από τη Μικρά Ασία

Θεοδώρα Αντωνοπούλου, Καθηγήτρια Βυζαντινής Φιλολογίας, Τμήμα Φιλολογίας, Διευθύντρια του Τομέα Βυζαντινής Φιλολογίας και Λαογραφίας

Ίσως αναρωτιέται κανείς αν υπάρχουν ακόμη ελληνικά κείμενα της βυζαντινής εποχής που δεν τα γνωρίζουμε. Η απάντηση, όσο και αν ακούγεται απροσδόκητη, είναι θετική: δεν έχουν δημοσιευθεί όλα τα κείμενα που σώζονται ως τις μέρες μας σε ελληνικά χειρόγραφα. Τα κείμενα αυτά φυλάσσονται σήμερα σε διάφορες βιβλιοθήκες ανά τον κόσμο. Στα εκατό χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή, ετοιμάζω προς δημοσίευση μια τέτοια ανέκδοτη μαρτυρία που συνδέεται στενά με τη Μικρά Ασία και πιθανώς γράφτηκε σε αυτήν την εστία του ελληνισμού γύρω στο έτος 800. Στόχος μου, όπως λέμε στη φιλολογική γλώσσα, είναι η πρώτη κριτική έκδοση του έργου αυτού.

Πρόκειται για ένα αγιολογικό κείμενο δημοφιλές στα μεσαιωνικά χρόνια, όπως αποδεικνύεται από τα σχεδόν είκοσι χειρόγραφα που το διασώζουν και από το γεγονός ότι χρησιμοποιήθηκε από μεταγενέστερους συγγραφείς. Είναι το λεγόμενο «αρχαίο Mαρτύριο» του Αγίου Κλήμεντος Αγκύρας, του πρώτου κατά παράδοση χριστιανού επισκόπου της μικρασιατικής αυτής πόλης και σημερινής πρωτεύουσας της Τουρκίας. Η μνήμη του, στις 23 Ιανουαρίου, εορταζόταν ήδη τον πέμπτο αιώνα στην Κωνσταντινούπολη. Φαίνεται επίσης ότι τον έβδομο αιώνα ναός του στην πρωτεύουσα συνδεόταν με διπλό ίδρυμα φροντίδας ηλικιωμένων, ένα για άνδρες και ένα για γυναίκες. Η δημοφιλία του αγίου κορυφώνεται κυρίως κατά τον ένατο, δέκατο και ενδέκατο αιώνα, όπως προκύπτει από τη χειρόγραφη παράδοση του αρχαίου Μαρτυρίου και τα άλλα σωζόμενα ελληνικά κείμενα προς τιμή του. Βυζαντινά κείμενα για τον άγιο μεταφράστηκαν στα μεσαιωνικά χρόνια στη συριακή και τη γεωργιανή γλώσσα.

Το υπό έκδοση έργο είναι ένα «επικό Μαρτύριο», μια μάλλον υπερβολική δηλαδή ιστορία, που κινείται εν μέρει στον χώρο της μυθοπλασίας. Είναι η ιστορία ενός προσώπου αρκετά μυστηριώδους, που γεννήθηκε στην Άγκυρα της Γαλατίας, ορφάνεψε μικρός, χειροτονήθηκε ιερέας και στη συνέχεια επίσκοπος της πόλης του στη νεαρή ηλικία των μόλις δεκαοκτώ και είκοσι ετών αντιστοίχως. Η διακονία του αφορούσε κυρίως στη νεολαία, τη φροντίδα των ορφανών, φτωχών και εγκαταλελειμένων παιδιών, την εκπαίδευση και την κατήχησή τους. Κατά τη διάρκεια του λεγόμενου Μεγάλου Διωγμού του ρωμαίου αυτοκράτορα Διοκλητιανού (284-305) κατά των χριστιανών στις αρχές του τέταρτου αιώνα, ο Κλήμης γίνεται στόχος καταγγελίας και διώκεται από τις ρωμαϊκές αρχές. Σύμφωνα με το κείμενο, ο μάρτυρας υπομένει φρικτά σωματικά μαρτύρια επί είκοσι οκτώ συναπτά έτη σε διάφορες πόλεις της αυτοκρατορίας στις οποίες μετάγεται από τους δεσμώτες του, οι τρομερές πληγές του θεραπεύονται κάθε φορά με θαυματουργό τρόπο, ενώ βρίσκει μαρτυρικό τέλος με αποκεφαλισμό στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Οι ιστορικές γνώσεις του άγνωστου συγγραφέα ελέγχονται για ορισμένες ανακρίβειες, όμως ο στόχος του δεν ήταν τόσο ιστορικός όσο παιδευτικός-θρησκευτικός.

Το έργο ωστόσο, πέρα από την αρχαιότητά του, η οποία από μόνη της το καθιστά πολύτιμο γραμματειακό τεκμήριο, έχει και ιστορική αξία. Καθώς γράφτηκε πριν από την καταστροφή της Άγκυρας από τους Άραβες το 838 και την εκ νέου ανοικοδόμησή της από τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ´ το 858-859, παρέχει πληροφορίες ιδιαίτερου αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. Αναφέρεται στην τοπογραφία της πόλης και σε κτίσματά της, πράγμα σημαντικό, καθώς λίγα είναι τα μνημεία που σώζονται σήμερα εκεί. Ας σημειωθεί ότι γενικά τα αγιολογικά κείμενα είναι δυνατό να είναι ιδιαίτερης σημασίας για την αρχαιολογία, την ιστορία της τέχνης και την ιστορία (βλ. στο πλαίσιο αυτό την βάση βυζαντινών αγιολογικών κειμένων του Dumbarton Oaks, η οποία είναι σήμερα ελεύθερα προσβάσιμη στο διαδίκτυο). Η ανωνυμία του συγγραφέα του του εκδιδόμενου έργου δεν μειώνει την αξία της μαρτυρίας. Ας σημειωθεί εδώ ότι για πολλά αγιολογικά κείμενα αγνοούμε την ταυτότητα του συγγραφέα τους.

Σημαντική είναι και η γλώσσα του έργου, που είναι η απλή λόγια με στοιχεία της καθομιλούμενης της εποχής, σε αντίθεση με την απαιτητική λόγια άλλων κειμένων αυτής της περιόδου. Πρόκειται για ένα αξιόλογο γλωσσικό μνημείο, που έρχεται να προστεθεί στις πηγές της γνώσης μας της ελληνικής όπως είχε εξελιχθεί κατά το πρώτο ήμισυ της βυζαντινής περιόδου.

Σκοπός του φιλολόγου-εκδότη είναι να φτάσει κατά το δυνατό στο λεγόμενο «χέρι του συγγραφέα», δηλαδή στο αυθεντικό κείμενο όπως αυτό βγήκε από τη γραφίδα του δημιουργού του. H κριτική έκδοση έχει μια εξαιρετικά τεχνική και αυστηρή μεθοδολογία, που στοχεύει στην αξιοποίηση του συνόλου της χειρόγραφης παράδοσης και προϋποθέτει άψογη γνώση της γλώσσας, του λογοτεχνικού είδους και του ιστορικού πλαισίου. Είναι έργο χρονοβόρο, που απαιτεί υπομονή και επιμονή, αλλά, όταν γίνεται σωστά, οδηγεί σε ένα άριστο επιστημονικά κείμενο, που μπορεί να αποτελέσει βάση για περαιτέρω έρευνα για πολλές δεκαετίες. Είναι η δουλειά που κρύβεται πίσω από τις καλές εκδόσεις των αρχαίων και μεσαιωνικών κειμένων, χωρίς συχνά να γίνεται αντιληπτή.

Ένας σπουδαίος βυζαντινολόγος, ο προσφάτως εκλιπών καθηγητής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Cyril Mango, παρατήρησε κάποτε με μελαγχολία τον — επελθόντα στο μεταξύ — αποχριστιανισμό της Μικράς Ασίας. Τα γραπτά κατάλοιπα της βυζαντινής και της νεότερης περιόδου, όπως το μαρτύριο του Αγίου Κλήμεντα, μένουν να θυμίζουν τις πνευματικές παραδόσεις και την ιστορία του ελληνισμού της.