Ενέργεια με ελεγχόμενη θερμοπυρηνική σύντηξη

Γράφει ο Ιωάννης Τίγκελης, Καθηγητής Τμήματος Φυσικής Πανεπιστημίου Αθηνών, Επιστημονικός Υπεύθυνος του Εθνικού Προγράμματος Σύντηξης (ΕΠΕΘΣ) και Εκπρόσωπος (Head of Research Unit) στην Κοινοπραξία EUROfusion. Εφημερίδα «Πανεπιστήμιο Αθηνών», Φύλλο 8, κυκλοφόρησε με «Το Βήμα της Κυριακής» 31 Μαΐου 2026.

Η ενέργεια που φωτίζει και ζεσταίνει τον πλανήτη μας προέρχεται από μια διαδικασία που συμβαίνει αδιάκοπα στον Ήλιο: τη σύντηξη. Πρόκειται για τη «συγχώνευση» ελαφρών πυρήνων, κατά την οποία ένα μικρό μέρος της μάζας τους μετατρέπεται σε τεράστια ποσότητα ενέργειας. Εδώ και δεκαετίες, οι επιστήμονες προσπαθούν να αναπαράγουν αυτή τη διαδικασία στη Γη, φιλοδοξώντας να δημιουργήσουν μια σχεδόν ανεξάντλητη και καθαρή πηγή ενέργειας.

Η πιο αποδοτική και προσιτή μορφή σύντηξης βασίζεται σε δύο ισότοπα του υδρογόνου (Η), το δευτέριο (D) και το τρίτιο (T). Όταν αυτά ενωθούν, παράγουν ήλιο (He) και απελευθερώνουν ενέργεια. Το εντυπωσιακό είναι ότι τα «καύσιμα» αυτά είναι άφθονα: το δευτέριο υπάρχει στο νερό, ενώ το τρίτιο μπορεί να παραχθεί από το λίθιο, ένα στοιχείο που συναντάται ευρέως στη φύση. Με άλλα λόγια, η σύντηξη δεν εξαρτάται από σπάνιους πόρους ούτε δημιουργεί γεωπολιτικές εντάσεις για την εξασφάλισή τους.

Ωστόσο, η υλοποίηση αυτής της ιδέας μόνο απλή δεν είναι. Για να συμβεί η σύντηξη, απαιτούνται θερμοκρασίες που φτάνουν τους 100 έως 150 εκατομμύρια βαθμούς Κελσίου – πολύ υψηλότερες από αυτές στον πυρήνα του Ήλιου. Αυτό σημαίνει ότι οι επιστήμονες πρέπει να αναπτύξουν νέα, εξαιρετικά ανθεκτικά υλικά για τους αντιδραστήρες, αλλά και τεχνολογίες που θα μπορούν να ελέγχουν ένα τόσο ακραίο περιβάλλον.

Παρά τις δυσκολίες, η σύντηξη θεωρείται εγγενώς ασφαλής. Σε αντίθεση με την πυρηνική σχάση, δεν υπάρχει κίνδυνος ανεξέλεγκτης αντίδρασης: αν κάτι πάει στραβά, η διαδικασία απλώς σταματά. Επιπλέον, τα ραδιενεργά κατάλοιπα που παράγονται έχουν πολύ μικρότερη διάρκεια ζωής, γεγονός που διευκολύνει τη διαχείρισή τους.

Η πρόοδος τα τελευταία χρόνια είναι ενθαρρυντική. Σημαντικά πειράματα έχουν ήδη πραγματοποιηθεί σε μεγάλες ερευνητικές εγκαταστάσεις, όπως το Joint European Torus (JET) στο Culham του Ηνωμένου Βασιλείου. Το επόμενο μεγάλο βήμα είναι ο διεθνής αντιδραστήρας ITER στο Cadarache της Γαλλίας, που αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία την επόμενη δεκαετία. Παράλληλα, αναπτύσσονται πιλοτικοί σταθμοί που θα ανοίξουν τον δρόμο για εμπορική αξιοποίηση.

Η Ευρώπη επενδύει δυναμικά σε αυτή την προσπάθεια, με τις ερευνητικές προσπάθειες να συντονίζονται από την Κοινοπραξία EUROfusion, στην οποία συμμετέχουν ερευνητικές ομάδες από ελληνικά πανεπιστήμια (συμπεριλαμβανομένου του ΕΚΠΑ) και ερευνητικά κέντρα, μέσω του Εθνικού Προγράμματος Ελεγχόμενης Θερμοπυρηνικής Σύντηξης (ΕΠΕΘΣ), σε δραστηριότητες φυσικής και τεχνολογίας. Την ίδια στιγμή, δεκάδες νεοφυείς επιχειρήσεις σε όλο τον κόσμο επιταχύνουν την καινοτομία στον τομέα.

Αν οι προσπάθειες αυτές ευοδωθούν, η σύντηξη θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά το ενεργειακό τοπίο, προσφέροντας καθαρή, ασφαλή και σχεδόν απεριόριστη ενέργεια για τις επόμενες γενιές.

Ενέργεια με ελεγχόμενη θερμοπυρηνική σύντηξη