Πρώτος επίσημος εορτασμός Παγκόσμιας Ημέρας Φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ: διάλεξη Καθηγητή Michael Sandel (Harvard University)

Το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών εόρτασε, για πρώτη φορά στην μακρόχρονη ιστορία του, επισήμως και με τη δέουσα λαμπρότητα, την Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας στην Αθήνα, με μία λαμπρή εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 20 Νοεμβρίου 2025, ώρα 14:00, στο Κεντρικό Κτήριο του ΕΚΠΑ (Πανεπιστημίου 30, 106 79 Αθήνα), στην κατάμεστη Μεγάλη Αίθουσα, παρουσία των πρυτανικών αρχών.

Ο εορτασμός θεσπίστηκε από την UNESCO το 2002, με στόχο την  ανάδειξη της διαχρονικής σημασίας της φιλοσοφικής σκέψης ως θεμελίου για την ανάπτυξη του ανθρωπίνου πνεύματος, τόσο σε ατομικό όσο και σε πολιτισμικό επίπεδο. Το 2005, η Γενική Διάσκεψη της UNESCO αναγνώρισε επίσημα τον θεσμό, καθιερώνοντας τον ετήσιο εορτασμό του την τρίτη Πέμπτη του Νοεμβρίου.

Το 2025, κατόπιν κοινής πρότασης των Τμημάτων Φιλοσοφίας (της Φιλοσοφικής Σχολής) και Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης (της Σχολής Θετικών Επιστημών), το Συμβούλιο Διοίκησης του ΕΚΠΑ θεσμοθέτησε τον επίσημο εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ. Έτσι ο παγκόσμιος εορτασμός της Ημέρας της Φιλοσοφίας απέκτησε ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, τη διαχρονική πατρίδα της Φιλοσοφίας, και την Αθήνα, την διεθνή πρωτεύουσα της Φιλοσοφίας.

Κεντρικός ομιλητής της εκδήλωσης ήταν ο Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας του Harvard University, Michael Sandel, ένας από τους επιφανέστερους στοχαστές της εποχής μας. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε σε συνδιοργάνωση με τον Δήμο Αθηναίων, στο πλαίσιο του κύκλου δράσεων «Το ΕΚΠΑ στην Πόλη» (υπεύθυνος: Καθηγητής Αχιλλέας Χαλδαιάκης) και με τη γενναιόδωρη στήριξη της Efrata Communications.

Προσφώνηση απηύθυνε ο Πρύτανης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, καθηγητής Γεράσιμος Σιάσος, κατά την οποία ανέφερε, μεταξύ άλλων, τα εξής:

«Η Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας θεσπίστηκε από την UNESCO με στόχο να αναδείξει τη διαρκή σημασία του φιλοσοφικού στοχασμού για την παιδεία, τη δημοκρατία και τον πολιτισμό.

»Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από ταχύτητες, πολυπλοκότητα και συχνά πόλωση, η φιλοσοφία προσφέρει τον χώρο και τον χρόνο της αναστοχαστικής σκέψης.

»Για το Πανεπιστήμιο Αθηνών, το αρχαιότερο και μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της Ελλάδας, ο εορτασμός αυτής της ημέρας έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Βρισκόμαστε στην πόλη όπου γεννήθηκε η φιλοσοφία της Δύσης· στην πόλη του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Στην ίδια αυτή πόλη, όπου ο δημόσιος διάλογος αποτέλεσε θεμέλιο της δημοκρατικής πολιτείας. Η συνέχιση αυτής της παράδοσης, όχι ως κατάλοιπου του παρελθόντος, αλλά ως ζωντανής πνευματικής κληρονομιάς, αποτελεί για εμάς ευθύνη και έργο.

»Σε αυτήν τη σπουδαία περίσταση έχουμε τη μεγάλη χαρά και τιμή να φιλοξενούμε έναν από τους πιο επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους της πολιτικής θεωρίας και της ηθικής φιλοσοφίας: τον Καθηγητή Michael Sandel από το Harvard University. Η παρουσία του εδώ σήμερα αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία να στοχαστούμε ξανά πάνω σε κρίσιμα ερωτήματα για τη δημόσια ηθική, τη δικαιοσύνη και το μέλλον της δημοκρατίας».

Ακολούθησε χαιρετισμός από τον Δήμαρχο Αθηναίων, καθηγητή Χάρη Δούκα, ο οποίος, μεταξύ άλλων, επεσήμανε τα ακόλουθα:  

«Δεν θα μπορούσε να βρεθεί καταλληλότερο μέρος για να τιμήσουμε την Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας από την καρδιά της πόλης, όπου πριν από 2.500 χρόνια άκμασε η φιλοσοφική σκέψη, επηρεάζοντας τον τρόπο που βλέπουμε και κατανοούμε τον κόσμο μέχρι και σήμερα. Μην ξεχνάμε πως μια ανάσα από εδώ, βρίσκεται το Λύκειο του Αριστοτέλη και σε απόσταση μόλις 2 χιλιομέτρων η Ακαδημία Πλάτωνος. Οι δυο κορυφαίοι φιλόσοφοι, ίσως, όλων των εποχών.

»Σε μια πόλη όπου γεννήθηκε ο δημόσιος διάλογος και η αναζήτηση του κοινού καλού, είναι ξεχωριστή χαρά και τιμή να υποδεχόμαστε έναν από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους, τον καθηγητή του πανεπιστημίου Χάρβαρντ, Michael J. Sandel. Έναν διάσημο θεωρητικό, που πέτυχε το ακατόρθωτο: να μετατρέψει τα πιο απαιτητικά ζητήματα πολιτικής φιλοσοφίας —τη δικαιοσύνη, την ηθική και την αξιοκρατία— σε ζωντανές, καθηλωτικές συζητήσεις που γεμίζουν ασφυκτικά τα αμφιθέατρα. Ο καθηγητής Sandel προκαλεί τους φοιτητές να συμμετέχουν ενεργά και να αναζητούν το ηθικό βάθος πίσω από κάθε κοινωνικό δίλημμα. Επικρίνει ανοιχτά την κυβέρνηση Τραμπ για προσπάθεια επιβολής ιδεολογικού ελέγχου στα πανεπιστήμια και αναζητεί τα αίτια που οδήγησαν στον “τραμπισμό”. Αποδομεί τον ατομικισμό και υπερθεματίζει το κοινό καλό, τη συλλογικότητα και συμμετοχή στη διακυβέρνηση. Υπενθυμίζει ότι η κοινωνία μας γίνεται πιο δίκαιη όταν δίνουμε σε όλους τη δυνατότητα να συμμετέχουν με αξιοπρέπεια και ισότιμη φωνή. Και ότι η αληθινή πρόοδος μετριέται από το κατά πόσο κανείς δεν μένει πίσω.         

»Οι αρχές που περιγράφει ο καθηγητής Σάντελ αποτελούν και τον δικό μας οδηγό στην Αθήνα. Λαμβάνουμε αποφάσεις με βάση την αξιοπρέπεια, την ισότιμη συμμετοχή και τη δικαιοσύνη: από τις παρεμβάσεις στη γειτονιά μέχρι τις κοινωνικές δομές και τις δράσεις για ένα πιο βιώσιμο και ανθεκτικό αστικό περιβάλλον. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας, θυμόμαστε ότι η άσκηση πολιτικής είναι πάνω απ’ όλα ηθική επιλογή. Η αληθινή πρόοδος της πόλης μας μετριέται από το κατά πόσο κάθε Αθηναία και κάθε Αθηναίος έχουν χώρο, φωνή και προοπτική, χωρίς κανείς να μένει πίσω».

Στη συνέχεια χαιρετισμούς απηύθυναν: το Μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου και  υπεύθυνος του κύκλου δράσεων «Το ΕΚΠΑ στην Πόλη», καθηγητής  Αχιλλέας Χαλδαιάκης, ο Πρόεδρος του Τμήματος Φιλοσοφίας της Φιλοσοφικής Σχολής, καθηγητής Γεώργιος Στείρης και ο Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης της Σχολής Θετικών Επιστημών, καθηγητής Αντώνιος Χατζημωυσής.

Ο Αχιλλέας Χαλδαιάκης υπογράμμισε ότι η μέρα κατά την οποία με ιδιαίτερη χαρά και εύλογη συγκίνηση εορτάζεται για πρώτη φορά επισήμως η Παγκόσμια Ημέρα της Φιλοσοφίας, σηματοδοτεί μία μέρα συμβολική και ιστορική για το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και την πόλη της Αθήνας, μία ξεχωριστή στιγμή για «Το ΕΚΠΑ στην Πόλη».

Αναφέρθηκε στην ομόφωνη απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου του 2025 του Συμβουλίου Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, σύμφωνα με την οποία θεσμοθετείται να εορτάζεται προσηκόντως κατ’ έτος η Παγκόσμια Ημέρα της Φιλοσοφίας, μία απόφαση που ελήφθη κατόπιν της από 26^ης Ιανουαρίου 2025 κοινής πρότασης των εν προκειμένω οικείων Τμημάτων του Πανεπιστημίου Αθηνών, του Τμήματος Φιλοσοφίας (της Φιλοσοφικής Σχολής) και του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης (της Σχολής Θετικών Επιστημών).

Εξέφρασε εγκάρδιες ευχαριστίες σε όλους όσοι συνέβαλαν σ’ αυτόν τον λαμπρό εορτασμό: στον Πρύτανη και τα μέλη του Συμβουλίου Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στον Δήμαρχο Αθηναίων και το επιτελείο του, στα μέλη των Τμημάτων Φιλοσοφίας (της Φιλοσοφικής Σχολής) και Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης (της Σχολής Θετικών Επιστημών) του ΕΚΠΑ, ιδιαίτατα δε τόσο στην Καθηγήτρια Βάνα Νικολαΐδου-Κυριανίδου, επί προεδρίας της οποίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας κατετέθη η προαναφερθείσα πρόταση, όσο και στον νυν Πρόεδρο του ίδιου Τμήματος Καθηγητή Γεώργιο Στείρη, ου μην αλλά και στον Πρόεδρο του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης Καθηγητή Αντώνιο Χατζημωυσή, και βέβαια στον κατ’ αυτόν τον πρώτο επίσημο εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Φιλοσοφίας προσκεκλημένο περιώνυμο ομιλητή, τον Καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Harvard, Michael Sandel.

Τέλος, υπενθύμισε ότι στο πλαίσιο ανάδειξης και προαγωγής της φιλοσοφικής έρευνας και διδασκαλίας που συντελείται στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, έχει επιπροσθέτως καθιερωθεί από το προηγούμενο έτος και η κατά μήνα Μάιο ετήσια διεξαγωγή ενός Φεστιβάλ Φιλοσοφίας, το οποίο επίσης εντάσσεται στον κύκλο επιμορφωτικών, πολιτιστικών και καλλιτεχνικών δράσεων υπό τον γενικό τίτλο «Το ΕΚΠΑ στην Πόλη».

O Γεώργιος Στείρης, τόνισε ότι η Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας θεσπίστηκε για να υπενθυμίζει τη διαχρονική συμβολή της φιλοσοφίας στον παγκόσμιο πολιτισμό και τη σημασία της στην εξέλιξη της ανθρωπότητας. Η φιλοσοφία εξακολουθεί να διαμορφώνει τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων, να επηρεάζει τις επιστήμες και να ανανεώνει τον πολιτικό στοχασμό.

Η φιλοσοφία ήταν και οφείλει να ξαναγίνει τέχνη του βίου. Ο Σωκράτης, στην Απολογία του, λέγει: «ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ». Θεωρούσε ότι, για τον άνθρωπο, το μεγαλύτερο προνόμιο είναι να μιλά κάθε μέρα για την αρετή και να εξετάζει τον εαυτό του και τους άλλους.

Παρότι μετά την ελληνική αρχαιότητα η φιλοσοφία μετασχηματίστηκε σε μια αυστηρά ακαδημαϊκή δραστηριότητα, ο Καρλ Πόπερ υπενθύμισε ότι όλοι οι άνθρωποι είναι φιλόσοφοι. Ο προβληματισμός για τη ζωή και το θάνατο, οι προσδοκίες για το τι θα πρέπει να προσφέρει η ζωή, τι μπορεί κανείς να επιτύχει, είναι,  κατά τον Πόπερ, φιλοσοφικές αντιλήψεις. Οι μεγάλες προκλήσεις του 21^ου αιώνα -η τεχνητή νοημοσύνη, η υπεράσπιση της δημοκρατίας και της ελευθερίας, η κλιματική κρίση, ο μετανθρωπισμός- καθιστούν επιβεβλημένη την αναγέννηση της φιλοσοφίας ως τέχνης του βίου.

Στον 21^ο αιώνα η ιστορία της φιλοσοφίας ξαναγράφεται, ώστε να γίνει συμπεριληπτική και να μην αποκλείει κουλτούρες και παραδόσεις. Η διαπολιτισμική προσέγγιση της φιλοσοφίας εστιάζει στην ανάδειξη μιας φαινομενολογίας του φιλοσοφείν, αρχών δηλαδή που χαρακτηρίζουν φιλοσοφικά εγχειρήματα απανταχού της Γης.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Αθήνα έχει το προνόμιο να παραμένει η ιστορική παγκόσμια πρωτεύουσα της φιλοσοφίας. Η μεγάλη και ακμαία διεθνής φιλοσοφική κοινότητα έχει σταθερά προσανατολισμένο το ενδιαφέρον της στην πόλη του Σωκράτη, του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Επίκουρου, των Στωικών και Νεοπλατωνικών φιλοσόφων. Όπως υποστήριζε ο Σιοράν, το μεγαλύτερο προσόν της φιλοσοφίας είναι ότι παραμένει ανθεκτική εδώ και αιώνες.

Ο Αντώνιος Χατζημωυσής έθεσε τον φιλοσοφικό γρίφο της έντασης που βιώνουν αρκετοί άνθρωποι όταν πράττουν αντίθετα από ό,τι οι ίδιοι προκρίνουν ως καλό, διατύπωσε την άποψη ότι η ψυχική αλλά και η κοινωνική αρμονία είναι εφικτή μέσω του σεβασμού της έννοιας της δικαιοσύνης, κορυφαίος φιλοσοφικός αναλυτής της οποίας είναι στις μέρες μας ο επίσημος προσκεκλημένος της εκδήλωσης, Michael Scandel.

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με την ομιλία του καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Harvard,  κ. Michael Sandel με τίτλο: “In Search of the Common Good”.

O Michael Sandel, συνόψισε βασικές όψεις του έργου του, όπως αυτές έχουν εκφραστεί κυρίως στο βιβλίο του The Tyranny of Merit: What’s Become of the Common Good? (2021). Ο Sandel εξέφρασε την έντονη ανησυχία του για την κατάσταση της δημοκρατίας και αποπειράθηκε να ανιχνεύσει τις ρίζες της εμφανώς πλέον διαβρωμένης κοινωνικής συνοχής. Κατά τον Sandel, ο επιβλαβής μύθος της αξιοκρατίας έχει υπονομεύσει την αίσθηση του κοινού αγαθού. Έστρεψε το βλέμμα του στις δομικές ανισότητες, υποστηρίζοντας ότι το αξιοκρατικό σύστημα παράγει πλέον δυσαρέσκεια ακόμη και μεταξύ όσων θεωρούνται ωφελημένοι από αυτό. Ο Sandel αντιπρότεινε την αποκατάσταση του κοινού καλού και την ανασυγκρότηση της δημοκρατικής πολιτικής.

Όψεις του λαϊκισμού, υποστήριξε, αποτελούν αντίδραση στην «τυραννία της αξιοκρατίας» και την εσφαλμένη πεποίθηση ότι οι κοινωνικές θέσεις αντανακλούν σχεδόν άψογα την ατομική προσπάθεια και ικανότητα. Η πεποίθηση αυτή επιτρέπει στους κοινωνικά επιτυχημένους να φαντάζονται ότι η επιτυχία τους είναι αποκλειστικά δικό τους επίτευγμα, προϊόν υποτιθέμενης αρετής. Επιτρέπει, επίσης, την αντιστροφή αυτής της λογικής εις βάρος όσων δεν έχουν κατορθώσει παρόμοια επιτεύγματα, θεωρώντας τους λιγότερο άξιους. Ανέφερε ότι ακόμη και υπό καθεστώς ισότητας ευκαιριών το όποιο προσωπικό επίτευγμα είναι κοινό, καθώς αυτό στηρίζεται στο μόχθο όλων. Το επίτευγμα αυτό είναι αυθεντικό μόνο όταν λαμβάνει υπόψη και προωθεί το κοινό αγαθό. Μια αυστηρά ατομοκεντρική έννοια της επιτυχίας και της αξίας στερεί από τους μη μορφωμένους και μη προνομιούχους την αξιοπρέπεια και τον αυτοσεβασμό.

Τόνισε ότι, για να αναζωογονήσουμε τη δημοκρατική πολιτική, οφείλουμε να αναζητήσουμε έναν τρόπο μετάβασης σε έναν ηθικά πιο εύρωστο δημόσιο λόγο, ο οποίος θα λαμβάνει σοβαρά υπόψη τη διαβρωτική επίδραση της αξιοκρατικής επιδίωξης στις κοινωνικές σχέσεις που συγκροτούν τον κοινό μας βίο, προτείνοντας την ηθική ανανέωση της πολιτικής ζωής. Ο Sandel υπερασπίστηκε την ταπεινότητα ως πολιτική αρετή, ως αντίδοτο στην αξιοκρατική ύβρη που βρίσκεται στον πυρήνα της σύγχρονης πολιτικής δυσλειτουργίας. Η ταπεινότητα, κατά τον Sandel, αποτελεί την απαρχή της επιστροφής από τη σκληρή ηθική της επιτυχίας που μας διχάζει. Δείχνει πέρα από την τυραννία της αξιοκρατίας, προς έναν λιγότερο συγκρουσιακό και περισσότερο γενναιόδωρο δημόσιο βίο, εστιασμένο στο κοινό αγαθό.

Η εκδήλωση φιλοδοξεί να καθιερωθεί ως θεσμός που γεφυρώνει το ακαδημαϊκό με το δημόσιο πεδίο, αναδεικνύοντας τη φιλοσοφία ως ζωντανό και ουσιαστικό εργαλείο κατανόησης του κόσμου και της εποχής μας. Με τον εορτασμό της ημέρας στην πατρίδα της φιλοσοφίας, στη χώρα που τη γέννησε και στην πόλη της Αθήνας, όπου ο φιλοσοφικός λόγος γνώρισε την ύψιστη ακμή του, το ΕΚΠΑ τιμά τη διαχρονική σχέση του τόπου με το πνεύμα της φιλοσοφίας, συνδέοντας τον παγκόσμιο θεσμό με την κοιτίδα του φιλοσοφικού στοχασμού.

Φωτογραφίες: Δημήτρης Κωνσταντινίδης