Η σκοτεινή πλευρά της ψηφιακής οικονομίας

*Γράφει η Μαρίνα Ρήγου, Επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εφημερίδα «Πανεπιστήμιο Αθηνών», Φύλλο 8, κυκλοφόρησε με «Το Βήμα της Κυριακής» 31 Μαΐου 2026.

Οι καταδίκες για τις πλατφόρμες των μεγάλων μέσων κοινωνικής δικτύωσης και οι μελέτες για την ψυχική υγεία των εφήβων έφεραν στο προσκήνιο τις προσπάθειες για περιορισμούς στη χρήση από ανηλίκους.

«Ονομάζομαι Frances Haugen. Εργαζόμουν στο Facebook και εντάχθηκα στην εταιρεία γιατί πίστευα ότι έχει τη δυνατότητα να αναδείξει τον καλύτερο εαυτό μας. Βρίσκομαι όμως σήμερα εδώ, γιατί πιστεύω ότι τα προϊόντα του Facebook βλάπτουν τα παιδιά, τροφοδοτούν τον διχασμό, αποδυναμώνουν τη δημοκρατία μας και πολλά ακόμη. Η ηγεσία της εταιρείας γνωρίζει τρόπους να κάνει το Facebook και το Instagram πιο ασφαλή, αλλά δεν προχωρά στις απαραίτητες αλλαγές, επειδή θέτει τα τεράστια κέρδη της πάνω από τους ανθρώπους. Απαιτείται δράση από το Κογκρέσο. Δεν μπορούν να επιλύσουν αυτή την κρίση χωρίς τη δική σας βοήθεια. […] Το Facebook έγινε εταιρεία αξίας 1 τρισεκατομμυρίου δολαρίων εξασφαλίζοντας τα κέρδη του με τίμημα τη δική μας ασφάλεια, συμπεριλαμβανομένης της ασφάλειας των παιδιών μας. Και αυτό είναι απαράδεκτο».

Η Frances Haugen, μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος, κατέθεσε ενώπιον της Υποεπιτροπής για την προστασία των καταναλωτών, την ασφάλεια των προϊόντων και την προστασία δεδομένων της αμερικανικής Γερουσίας στις 5 Οκτωβρίου του 2021. Ομως χρειάστηκε να περάσουν 5 χρόνια, μέχρι την ιστορικής σημασίας απόφαση δικαστηρίου του Νιου Μέξικο, στις 24 Μαρτίου 2026, η οποία έκρινε ότι η Meta παραπλάνησε τους καταναλωτές σχετικά με την ασφάλεια των πλατφορμών της και δεν προστάτευσε επαρκώς τους μικρούς χρήστες των εφαρμογών της από θηρευτές ανηλίκων.

Ιδιαίτερη βαρύτητα στην υπόθεση είχε μια διετής έρευνα του «Guardian», που δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο του 2023, αποκαλύπτοντας ότι το Facebook και το Instagram είχαν καταστεί αγορές για την εμπορία ανηλίκων με σκοπό τη σεξουαλική εκμετάλλευση. Μόλις μία ημέρα αργότερα, στις 25 Μαρτίου 2026, ακολούθησε η απόφαση δικαστηρίου της Καλιφόρνιας, που επιρρίπτει την ευθύνη στις εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης για την πρόκληση σοβαρών ψυχικών προβλημάτων στα παιδιά που κάνουν χρήση των πλατφορμών τους. Στο εδώλιο του κατηγορουμένου βρέθηκαν η Meta για τις εφαρμογές της Facebook και Instagram και η Google για το YouTube. Η ByteDance με το TikTok και η SNAP με το Snapchat προχώρησαν σε εξωδικαστικό συμβιβασμό, οι όροι του οποίου δεν έγιναν γνωστοί.

Ο δομικός σχεδιασμός των πλατφορμών πηγή κινδύνου

Μέχρι τότε, οι εταιρείες, επικαλούντο το άρθρο 230 του Νόμου περί ευπρέπειας στις Επικοινωνίες (Communications Decency Act – CDA), το οποίο ουσιαστικά προβλέπει ότι οι πλατφόρμες δεν θεωρούνται εκδότες και δεν ευθύνονται νομικά για το περιεχόμενο που ανεβαίνει από τους χρήστες τους. Ωστόσο, αυτή τη φορά, οι ενάγοντες δεν στόχευσαν στο περιεχόμενο, αλλά στον ίδιο τον σχεδιασμό των πλατφορμών, υποστηρίζοντας ότι τα δομικά χαρακτηριστικά τους δημιουργούν και εντείνουν το πρόβλημα.

Οι εθιστικοί τους αλγόριθμοι, επιβεβαιώνοντας την ηγεμονία τους, εγκλωβίζουν χρονικά και χωρικά τους ανηλίκους που εκτίθενται στον κίνδυνο εθισμού, άγχους, κατάθλιψης, χαμηλής αυτοεκτίμησης και συμπεριφορικών διαταραχών. Οι αλγοριθμικές προτάσεις προσαρμοσμένες στις προτιμήσεις των παιδιών, η αδιάκοπη ροή περιεχομένου, η ατελείωτη κύλιση για την εμφάνιση περιεχομένου και οι συνεχείς ειδοποιήσεις, παγιδεύουν τους ανηλίκους (και όχι μόνο) σε μια διαρκή σύνδεση, προκειμένου οι εταιρείες να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους ενισχύοντας τη συλλογή δεδομένων και μετατρέποντας την προσοχή τους σε εμπορεύσιμο προϊόν μέσω στοχευμένης στα ενδιαφέροντά τους διαφήμισης. Μάλιστα, έρευνες των τελευταίων ετών διαπιστώνουν ότι η έντονη χρήση social media σε μικρή ηλικία συνδέεται με επιβράδυνση ή υποχώρηση γνωστικών δεξιοτήτων και διαταραχή προσοχής και μάθησης.

Οι εταιρείες γνώριζαν το πρόβλημα, όπως προκύπτει από εσωτερικά έγγραφα που ήρθαν στη δημοσιότητα με αφορμή τη δίκη, αλλά και από σχετικές αποκαλύψεις των «New York Times» και της «Wall Street Journal». Όμως, τίποτα δεν άλλαξε, αφού δεν ήθελαν να χάσουν το σημαντικό αυτό κοινό τους: τους ανηλίκους. Αν και το ηλικιακό όριο για τη χρήση των social media είναι τα 13, εσωτερικό email της Meta από το 2015 εκτιμούσε ότι περισσότερα από 4 εκατομμύρια παιδιά κάτω των 13 χρόνων χρησιμοποιούσαν το Instagram.

Και η Ευρώπη στην αντεπίθεση

Την αναποτελεσματικότητα των μέτρων που έχει λάβει η Meta στο Facebook και το Instagram για την επιβολή των ηλικιακών ορίων χρήσης των πλατφορμών, διαπίστωσε προκαταρκτικά η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, που με ανακοίνωσή της στις 29 Απριλίου σημειώνει την παραβίαση του Κανονισμού για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) από την εταιρεία αφού δεν εντόπισε, δεν αξιολόγησε και δεν μετρίασε τους κινδύνους που συνδέονται με την πρόσβαση ανηλίκων κάτω των 13 ετών στις υπηρεσίες της. Το TikTok, το Instagram, το Facebook και το Snapchat τελούν υπό έρευνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για αποτυχία προστασίας των ανηλίκων. Η αρμόδια επιτροπή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ασφάλεια των παιδιών, αναμένεται να εκδώσει το πόρισμά της αυτό το καλοκαίρι.

Η ψυχική υγεία των εφήβων σε κρίση

Στις πρόδηλες και ανησυχητικές συνέπειες της χρήσης των social media στους ανηλίκους, προστίθεται και η διεθνής έκθεση του ΠΟΥ για την ψυχική υγεία των εφήβων (HBSC 2021/2022, Volume 1) που καταγράφει σημαντική αύξηση ψυχολογικών συμπτωμάτων και αισθημάτων μοναξιάς, με τη μεγαλύτερη επιβάρυνση να εμφανίζεται στα κορίτσια 13-15 ετών, την ίδια ομάδα που χρησιμοποιεί εντατικότερα τα social media (HBSC 2021/2022, Volume 6).

Η διεθνής στροφή προς ηλικιακούς περιορισμούς

Στο πλαίσιο αυτό, η συζήτηση για τις επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στα παιδιά έχει ενταθεί διεθνώς. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, σήμερα, 25 χώρες-μέλη του ή υποψήφιες προς ένταξη χώρες έχουν θέσει, ή εξετάζουν το ενδεχόμενο να θέσουν, ηλικιακούς περιορισμούς για τη χρήση των social media, έναντι μίας το 2023. Η πλειονότητα αφορά στην απαγόρευση χρήσης για τους εφήβους κάτω των 15 ετών. Η απαγόρευση αυτή θα ισχύσει και στη χώρα μας. Όπως ανακοίνωσε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης στις 8 Απριλίου με ανάρτησή του στο Facebook, η ρύθμιση θα έρθει μέσα στο καλοκαίρι του 2026 και θα τεθεί σε εφαρμογή τον Ιανουάριο του 2027.

Το ερώτημα, πλέον, δεν είναι αν θα υπάρξουν περιορισμοί, αλλά αν αυτοί αρκούν για να αναχαιτίσουν ένα οικοσύστημα που έχει σχεδιαστεί να τους υπερβαίνει. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης βρίσκονται στο εδώλιο και, μαζί τους, το ίδιο το μοντέλο της ψηφιακής οικονομίας.

Προκλήσεις: Αναγκαία αλλά όχι αποτελεσματική η απαγόρευση

Η ηλικιακή απαγόρευση χρήσης των µέσων κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζει σηµαντικές προκλήσεις: αφενός, η ίδια η απαγόρευση τείνει να ενισχύει την επιθυµία παραβίασής της, ιδίως στους εφήβους, αφετέρου, η επιβεβαίωση της πραγµατικής ηλικίας των χρηστών παραµένει το πιο κρίσιµο αλλά και το πιο αδύναµο σηµείο εφαρµογής, καθώς τα διαθέσιµα τεχνολογικά εργαλεία παρακάµπτονται εύκολα και ταυτόχρονα εγείρουν ζητήµατα προστασίας της ιδιωτικότητας.

Η ΕΕ προτείνει στις χώρες-µέλη τη χρήση δικής της εφαρµογής, η οποία όµως, σύµφωνα µε ειδικούς, όταν παρουσιάστηκε στις 15 Απριλίου, είχε προβλήµατα σε ό,τι αφορά την ασφάλεια και την προστασία της ιδιωτικότητας. Στην Αυστραλία, όπου από τον Δεκέµβριο εφαρµόζεται η απαγόρευση για χρήστες κάτω των 16 ετών, τα αποτελέσµατα παραµένουν αµφιλεγόµενα: έρευνες δείχνουν ότι η πλειονότητα των ανηλίκων, σε ορισµένες περιπτώσεις έως και το 70%, εξακολουθεί να έχει πρόσβαση σε µέσα κοινωνικής δικτύωσης, παρακάµπτοντας τους περιορισµούς.

Τα δεδοµένα αυτά αναδεικνύουν µια σταθερή αντίφαση: το µέτρο της απαγόρευσης κρίνεται αναγκαίο ως σαφές θεσµικό µήνυµα και ως πλαίσιο προστασίας, αλλά δεν αποδεικνύεται αποτελεσµατικό στην πράξη.

Χρειάζεται ένα νέο κοινωνικό συµβόλαιο: αυστηρότερη ρύθµιση, πραγµατική επαλήθευση ηλικίας, διαφάνεια από τις εταιρείες και αλλαγή των δοµικών χαρακτηριστικών, αλλά και ενεργή συµµετοχή γονέων και σχολείων. Προφανώς δεν γίνεται να αποκοπούν τα παιδιά από την ψηφιακή εποχή. Θα πρέπει όµως να διασφαλιστεί ότι θα µεγαλώσουν µέσα σε αυτή χωρίς να πληρώσουν το τίµηµα της ψυχικής τους υγείας και της γνωστικής τους ανεπάρκειας.

«Καμπανάκι» από τον ΟΟΣΑ για τον διαδικτυακό εκφοβισμό

Τι δείχνουν οι μελέτες για την προβληματική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης

Το ζήτημα των επιπτώσεων της ψηφιακής επικοινωνίας στα παιδιά έχει τεθεί ήδη από τα πρώιμα στάδια ανάπτυξης του Διαδικτύου. Η συζήτηση εντείνεται καθώς, ολοένα και περισσότερο, τα αποτελέσματα των αρνητικών συνεπειών γίνονται εμφανή, απαιτώντας την αντιμετώπισή τους. Είναι ο τρόπος για την απρόσκοπτη υποδοχή των θετικών στοιχείων της ψηφιακής εποχής. Τα στοιχεία που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων η Έκθεση για την Ψηφιακή Οικονομία του ΟΟΣΑ (2024, τ. Α΄) για τις ψυχολογικές συνέπειες της ψηφιακής επικοινωνίας στους ανηλίκους σκιαγραφούν με σαφήνεια την έκταση του προβλήματος.

Ο διαδικτυακός εκφοβισμός αναγνωρίζεται διεθνώς ως σημαντικός κίνδυνος για την ψυχική υγεία των νέων, επισημαίνει ο ΟΟΣΑ. Χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενη επιθετική συμπεριφορά ενώ η διάδοση περιεχομένου στο ψηφιακό περιβάλλον ενισχύει την αίσθηση συνεχούς έκθεσης του θύματος. Προκαλεί μειωμένη ικανοποίηση από τη ζωή, κατάθλιψη και ψυχολογική δυσφορία. Μάλιστα, ορισμένες έρευνες δείχνουν ότι η επίδρασή του μπορεί να είναι ισχυρότερη από εκείνη του παραδοσιακού εκφοβισμού.

Σύμφωνα με την έρευνα, σε όλες τις χώρες του ΟΟΣΑ ο διαδικτυακός εκφοβισμός έχει αυξηθεί. «Οι διαδικτυακοί και οι εκτός Διαδικτύου κίνδυνοι είναι αλληλένδετοι. Αρνητικές συμπεριφορές στον φυσικό κόσμο, όπως η επιθετικότητα, ο εκφοβισμός και η παρενόχληση, φαίνεται να μεταφέρονται και στο ψηφιακό περιβάλλον. Δεδομένα της έρευνας HBSC του ΠΟΥ για τα έτη 2017-2018, που αφορούν παιδιά ηλικίας 11, 13 και 15 ετών, δείχνουν ότι χώρες με υψηλά ποσοστά εκφοβισμού, όπως η Λιθουανία, η Λετονία και η Τουρκία, εμφανίζουν επίσης σχετικά υψηλά ποσοστά διαδικτυακού εκφοβισμού».

Το ποσοστό των κοριτσιών που δήλωσαν ότι υπήρξαν θύματα διαδικτυακού εκφοβισμού τουλάχιστον μία φορά τους τελευταίους μήνες ήταν σημαντικά υψηλότερο από εκείνο των αγοριών σε περισσότερες από τις μισές χώρες και περιφέρειες που εξετάστηκαν την περίοδο 2021-2022. Στις χώρες του ΟΟΣΑ όπου τα κορίτσια πλήττονται περισσότερο, η διαφορά κυμαίνεται από σχεδόν 1 ποσοστιαία μονάδα στη Νορβηγία έως λίγο πάνω από 6 ποσοστιαίες μονάδες στη Γαλλία. Τα αγόρια είναι πιο πιθανό από τα κορίτσια να εκφοβίζουν άλλους στο Διαδίκτυο. Κατά μέσο όρο, το 14% των αγοριών ηλικίας 11, 13 και 15 ετών την περίοδο 2021-2022 δήλωσε ότι είχε προβεί σε διαδικτυακό εκφοβισμό τουλάχιστον μία φορά τους τελευταίους μήνες, σε σύγκριση με το 9% των κοριτσιών.

Καθώς η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχει γίνει κεντρική στην καθημερινότητα, επισημαίνεται στην έκθεση του ΟΟΣΑ, η προβληματική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (PSMU) αναδεικνύεται σε σημαντικό ζήτημα και βρίσκεται σε ανοδική πορεία. Ένας χρήστης θεωρείται προβληματικός όταν η ενασχόλησή του είναι έντονη, ο ίδιος διακατέχεται από ανάγκη διαφυγής, αποκρύπτει τη χρήση, παραμελεί άλλες δραστηριότητες και οι σχέσεις του γίνονται συγκρουσιακές λόγω των social media. Η PSMU συνδέεται με συμπτώματα ελλειμματικής προσοχής, διαταραχές ύπνου, κατάθλιψη, άγχος και στρες αλλά και αίσθηση κοινωνικού αποκλεισμού στους νέους.

Παράγοντες όπως ο φόβος απώλειας ψηφιακών εμπειριών (fear of missing out) φαίνεται να ενισχύουν τη χρήση αυτή, εντείνοντας τον φαύλο κύκλο εξάρτησης, την ίδια ώρα που χάνονται οι πραγματικές εμπειρίες από την εμβύθιση στον ψηφιακό κόσμο. Τα κορίτσια είναι πιο πιθανό από τα αγόρια να εμφανίζουν προβληματική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Την περίοδο 2021-2022, το ποσοστό των κοριτσιών που εντοπίστηκαν ως προβληματικοί χρήστες ήταν σημαντικά υψηλότερο από εκείνο των αγοριών σχεδόν στο 80% των χωρών και περιφερειών που αναλύθηκαν, ενώ το χάσμα μεταξύ των φύλων στην προβληματική χρήση διευρύνεται. Συγκεκριμένα, την περίοδο 2017-2018 η μέση διαφορά μεταξύ κοριτσιών και αγοριών ανερχόταν σε 1,5 ποσοστιαία μονάδα, ενώ την περίοδο 2021-2022 αυξήθηκε στις 5 ποσοστιαίες μονάδες.

Η ηλικία φαίνεται επίσης να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο κορίτσια και αγόρια βιώνουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τα κορίτσια είναι πιο πιθανό να εμφανίζουν προβληματική χρήση όσο μπαίνουν στην εφηβεία. Συγκεκριμένα, το ποσοστό της προβληματικής χρήσης αυξήθηκε από 5% στην ηλικία των 11 ετών σε 10% στην ηλικία των 15 ετών στα κορίτσια, ενώ στα αγόρια το αντίστοιχο ποσοστό παρέμεινε σχετικά σταθερό (6% και 7% αντίστοιχα). Η εικόνα αυτή συμπληρώνεται από τα ευρήματα του Ευρωβαρομέτρου «Social Media 2025», τα οποία αποτυπώνουν τον κεντρικό ρόλο των ψηφιακών πλατφορμών στην καθημερινότητα των νέων: για τους ηλικίας 15-24 ετών, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν την κύρια πηγή πληροφόρησης σε ποσοστό 65%, ενώ το 74% δηλώνει ότι ακολουθεί influencers ή δημιουργούς περιεχομένου.

Είναι σαφές ότι η ψηφιακή εμπειρία των παιδιών είναι μέρος της καθημερινότητάς τους, επηρεάζει τη συμπεριφορά τους, αλλά και την ψυχική τους υγεία. Υπό το πρίσμα αυτό, είναι αναγκαία η εφαρμογή των ρυθμίσεων που επιτρέπουν την ασφαλή και ισορροπημένη συνύπαρξη των παιδιών με τα ψηφιακά μέσα, κυρίως από την πλευρά των πλατφορμών.

Η σκοτεινή πλευρά της ψηφιακής οικονομίας