Νεότερα δεδομένα και προκλήσεις για τον καρκίνο το 2022

Άρθρο του Πρύτανη του ΕΚΠΑ, Καθηγητή κ. Δημόπουλου, στο ένθετο “ΝΕΑ ΙΑΤΡΙΚΗ” της εφημερίδας ΚΕΦΑΛΑΙΟ.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αύξηση στις νέες διαγνώσεις καρκίνου, το οποίο οφείλεται τόσο στις ιατρικές εξελίξεις στον τομέα της διάγνωσης των νεοπλασμάτων όσο και στην ευρεία εφαρμογή προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου στον πληθυσμό. Η εμφάνιση κακοηθειών παρουσίασε αυξητική τάση κατά τη διάρκεια του 2021, με 2,7 εκατομμύρια νέες περιπτώσεις και 1,3 εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως. Η επίπτωση ήταν ελαφρώς υψηλότερη σε άνδρες (54%) και σε ηλικιωμένους (62% άνω των 65 ετών). Βέβαια, η ενίσχυση της θεραπευτικής φαρέτρας με νεότερους αντινεοπλασματικούς παράγοντες έχει βελτιώσει σημαντικά τη φυσική πορεία της νόσου και την πρόγνωση των ασθενών, ενώ σε πολλές περιπτώσεις ο καρκίνος αποτελεί μια χρόνια νόσο. Στην Ελλάδα για το έτος 2020 καταγράφηκαν περισσότερες από 62.577 νέες διαγνώσεις και 33.007 θάνατοι. Οι συχνότερες μορφές καρκίνου στις γυναίκες ήταν του μαστού (29%), κολο-ορθικός (12%), του πνεύμονα (8%), του ενδομητρίου (8%), του παγκρέατος (4%). Αντίστοιχα, στους άνδρες συχνότερος ήταν ο καρκίνος του πνεύμονα (19%) και ακολουθούσε ο καρκίνος του προστάτη (18%), της ουροδόχου κύστης (14%), κολο-ορθικός (13%) και του παγκρέατος (4%).

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα στη θεραπευτική του καρκίνου είναι η ισότητα στην πρόσβαση σε ιατρικές υπηρεσίες για την πρόληψη, διάγνωση και θεραπεία της νόσου. Το ζήτημα αυτό αφορά προφανώς τις διαφορές ανάμεσα στις πιο εύρωστες οικονομικά και τις πιο φτωχές χώρες, αλλά και τις διαφοροποιήσεις που υπάρχουν στα συστήματα υγείας κάθε χώρας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είναι η χώρα του δυτικού κόσμου όπου το φαινόμενο αυτό είναι πλέον έκδηλο. Πριν από 10 χρόνια η κυβέρνηση Ομπάμα αύξησε το ποσοστό των ατόμων που μπορούσαν να λάβουν κρατική ασφάλεια υγείας. Μελέτες που έχουν γίνει έκτοτε έχουν δείξει ότι αυτή η νομοθετική πρωτοβουλία μείωσε τον αριθμό των ανασφάλιστων πολιτών και αύξησε το ποσοστό των διαγνώσεων καρκίνου σε αρχικά στάδια.

Ο καρκίνος είναι μια εξαιρετικά ετερογενής νόσος. Ακόμα και νεοπλάσματα που προέρχονται από το ίδιο όργανο μπορεί να είναι ετερογενή, με διαφορετικούς ιστολογικούς υπότυπους και διαφορετική μοριακή παθογένεια. Η προσέγγιση onesize fits (δηλαδή όλοι οι ασθενείς με το ίδιο νεόπλασμα να λαμβάνουν την ίδια θεραπεία) έχει φτάσει σε ένα plateau αποτελεσματικότητας, διότι έχει αποδειχθεί πως μόνο ένα μέρος των ασθενών θα ωφεληθεί από αυτή την προσέγγιση.

Η τεχνολογική πρόοδος στην απεικόνιση και στη μοριακή διαγνωστική έχει θέσει τις βάσεις για την εξατομικευμένη ιατρική. Με τον όρο αυτό προσδιορίζεται η άσκηση της ιατρικής χρησιμοποιώντας δεδομένα από τη γενωμική, την πρωτεωμική και το περιβάλλον με στόχο την πρόληψη, τη διάγνωση και τη θεραπεία ενός νοσήματος. Στην ιατρική ακριβείας στόχος είναι να εντοπιστεί ποιες προσεγγίσεις μπορεί να είναι αποτελεσματικές με βάση γενετικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες και με βάση τον τρόπο ζωής του κάθε ασθενούς. Απαραίτητα εργαλεία για την ιατρική ακριβείας είναι η λειτουργική απεικόνιση, η μοριακή παθολογοανατομία, η καθοδηγούμενη θεραπεία με βάση τις ειδικές γενωμικές μεταλλάξεις, τις μοριακές πλατφόρμες και τους ιστολογικούς βιοδείκτες.

Σημαντικούς πρόσφατους σταθμούς στην εξατομικευμένη ιατρική αποτελούν η έγκριση του sotorasib, του πρώτου παράγοντα που στοχεύει το ογκογονίδιο KRAS∙ του αντισώματος famtrastuzumab deruxtecan-nxki για τη θεραπεία του HER2-θετικού γαστρικού καρκίνου∙ και του relugolix, της πρώτης από του στόματος ορμονικής θεραπείας για τον προχωρημένο καρκίνο του προστάτη. Μεγάλη πρόοδο στον τομέα της ανοσοθεραπείας το τελευταίο έτος αποτελεί και η έγκριση του idecabtagene vicleucel, της πρώτης CAR T-cell θεραπείας για ασθενείς με ανθεκτικό πολλαπλούν μυέλωμα, του dostarlimab-gxly, ενός νέου αναστολέα σημείου ελέγχου του κυτταρικού κύκλου, για την αντιμετώπιση ασθενών με υποτροπή καρκίνου του ενδομητρίου, και του nivolumab σε συνδυασμό με ipilimumab για την αντιμετώπιση του μεσοθηλιώματος.

Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί αρκετές εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης στον τομέα της ογκολογίας, όπως στη μεταφραστική ογκολογία, στην ογκολογική απεικόνιση, στην κλινική έκβαση και στη λήψη κλινικών αποφάσεων.

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ο κλάδος της επιστήμης που ασχολείται με την προσομοίωση της έξυπνης συμπεριφοράς στους υπολογιστές. Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί αρκετές εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης στον τομέα της ογκολογίας, όπως στη μεταφραστική ογκολογία, στην ογκολογική απεικόνιση, στην κλινική έκβαση και στη λήψη κλινικών αποφάσεων. Η εξατομικευμένη ιατρική αποτελεί τη βασικότερη συνιστώσα στη μελλοντική θεραπευτική των ογκολογικών ασθενών. Οι πλατφόρμες ανάλυσης ολόκληρου του γονιδιώματος (Whole Genome) και του μεταγραφώματος (Whole Transcriptome) ενδεχομένως να εφαρμοστούν στο μέλλον, ενισχύοντας περισσότερο τις θεραπευτικές μας επιλογές. Συγκεντρώνοντας πληροφορίες σχετικά με το μοριακό υπόστρωμα του κάθε ασθενή, αναπόφευκτα οι ιατρικές αποφάσεις θα λαμβάνονται περισσότερο εξατομικευμένα. Η τεχνητή νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση μπορεί να αποτελέσουν στο μέλλον περαιτέρω χρήσιμα εργαλεία στον αγώνα έναντι της πανδημίας του καρκίνου.