Το μεγαλύτερο άστρο που άλλαξε «πρόσωπο»

Μια διεθνής ομάδα επιστημόνων δημοσίευσε στο έγκριτο περιοδικό Nature Astronomy τα αποτελέσματα πολυετών μετρήσεων για ένα από τα μεγαλύτερα γνωστά άστρα στο Σύμπαν. Το άστρο WOH G64, που βρίσκεται σε έναν γειτονικό γαλαξία, το Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου, υπέστη μια πλήρη μεταμόρφωση μέσα σε ένα εντυπωσιακά σύντομο χρονικό διάστημα λίγων μόλις ετών.

Το WOH G64 ανακαλύφθηκε τη δεκαετία του 1980. Σύντομα έγινε σαφές ότι πρόκειται για ένα πολύ μεγάλης μάζας και εξαιρετικά ψυχρό άστρο, με ακτίνα που ξεπερνά κατά 1.500 φορές εκείνη του Ήλιου. Τέτοια σπάνια αντικείμενα ονομάζονται ερυθροί υπεργίγαντες. Τα άστρα μεγάλης μάζας έχουν σχετικά μικρή διάρκεια ζωής — μερικά μόνο εκατομμύρια χρόνια — και η φάση του ερυθρού υπεργίγαντα αποτελεί το τελικό στάδιο της εξέλιξής τους. Σύμφωνα με τη θεωρία της αστρικής εξέλιξης, τα άστρα αυτά αναμένεται σύντομα να ολοκληρώσουν τη ζωή τους είτε με έκρηξη ως υπερκαινοφανείς είτε με κατάρρευση σε μαύρες τρύπες χωρίς ορατή έκρηξη. Ωστόσο, τα τελικά αυτά στάδια δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς παρατηρησιακά.

Το WOH G64 παρακολουθείται φωτομετρικά εδώ και δεκαετίες, μεταξύ άλλων από την αρχή αυτού του αιώνα από το πολωνικό πρόγραμμα OGLE. Το άστρο παρατηρήθηκε επίσης κατά διαστήματα φασματοσκοπικά. Οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι στα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας το φάσμα του είχε αλλάξει δραματικά — το WOH G64 πλέον έμοιαζε εντελώς διαφορετικό σε σχέση με πριν από 20 χρόνια. Η επιφανειακή του θερμοκρασία αυξήθηκε κατά περίπου 1.000 βαθμούς Kelvin, ενώ η προηγούμενη περιοδική μεταβλητότητα είχε εξαφανιστεί. Παράλληλα, παρατηρήθηκε σημαντική αλλαγή στο χρώμα του άστρου, συμβατή με την αύξηση της θερμοκρασίας. Το σημείο καμπής ήρθε γύρω στο 2011, όταν η φωτεινότητα του άστρου μειώθηκε απότομα. Όταν επανήλθε στα προηγούμενα επίπεδα το 2013–2014, είχε πλέον αποκτήσει νέα «ταυτότητα».

Αντί να εκραγεί ως υπερκαινοφανής, το άστρο εξελίχθηκε από ψυχρό ερυθρό υπεργίγαντα σε ένα «συμβιωτικό» διπλό σύστημα: έναν κίτρινο υπεργίγαντα (εξακολουθεί να είναι τεράστιος, αλλά σημαντικά θερμότερος από πριν) που αλληλεπιδρά με έναν βαρυτικά δεσμευμένο συνοδό. Ο συνοδός αυτός είναι άστρο παρόμοιο με τον Ήλιο, αλλά αρκετές φορές πιο μαζικό, θερμότερο και λαμπρότερο, εκπέμποντας κυρίως γαλάζιο φως. Ο κίτρινος υπεργίγαντας έχει σχεδόν το μισό μέγεθος σε σχέση με την προηγούμενη μορφή του ως ερυθρός υπεργίγαντας. Όπως δείχνουν οι παρατηρήσεις, τα τελικά στάδια της αστρικής εξέλιξης μπορούν να ακολουθήσουν διαφορετικές διαδρομές.

Ποια θα μπορούσε να είναι η εξήγηση για μια τόσο ριζική μεταμόρφωση; Δύο σενάρια φαίνονται πιθανά.

Το πρώτο σχετίζεται με τη διπλή φύση του συστήματος. Καθώς το περίβλημα του πιο μαζικού άστρου διαστελλόταν, ο συνοδός του βυθίστηκε τελικά μέσα σε αυτό, με αποτέλεσμα το σύστημα να φαίνεται εξωτερικά ως ένας διογκωμένος ερυθρός υπεργίγαντας. Το στάδιο αυτό είναι γνωστό ως φάση κοινού περιβλήματος. Η αλληλεπίδραση πιθανότατα προκάλεσε την εκτόξευση των εξωτερικών στρωμάτων. Στις αρχές της δεκαετίας του 2010, το αρχικό διπλό σύστημα επανεμφανίστηκε — αυτή τη φορά ως ένα θερμό άστρο και ένας κίτρινος υπεργίγαντας.

Το εναλλακτικό σενάριο υποθέτει ότι ο κίτρινος υπεργίγαντας είχε εκτοξεύσει τεράστιες ποσότητες ύλης στο παρελθόν. Το υλικό αυτό μπορεί να έκρυψε το διπλό σύστημα για πολλά χρόνια, κάνοντάς το να φαίνεται ως ερυθρός υπεργίγαντας. Στις αρχές της δεκαετίας του 2010, η ύλη διασκορπίστηκε αρκετά ώστε το WOH G64 να εμφανιστεί ξανά στην πραγματική του μορφή.

Ποιο θα είναι το μέλλον του συστήματος; Η ακριβής εξέλιξη παραμένει αβέβαιη, αλλά το μαζικό άστρο πιθανότατα θα εκραγεί ως υπερκαινοφανής. Μια άλλη πιθανότητα είναι ο σχηματισμός μαύρης τρύπας, είτε μέσω βαρυτικής κατάρρευσης είτε μετά από συγχώνευση των δύο άστρων.

Το WOH G64 προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να παρακολουθήσουμε σε πραγματικό χρόνο τα τελικά στάδια εξέλιξης των άστρων μεγάλης μάζας και τον καθοριστικό ρόλο που μπορεί να παίξει η ύπαρξη συνοδού. Οι συνεχείς παρατηρήσεις τα επόμενα χρόνια αναμένεται να βελτιώσουν την κατανόησή μας για την εξέλιξη των άστρων αυτών.

Η μελέτη ηγήθηκε από τον Δρ. Gonzalo Muñoz Sánchez και μια διεθνή ερευνητική ομάδα στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, με χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC) του προγράμματος Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με επιστημονικά υπεύθυνη την Δρ. Άλκηστις Μπονάνου. Η εργασία αποτέλεσε μέρος της διδακτορικής διατριβής του Δρ. Muñoz Sánchez στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Η επιστημονική εργασία δημοσιεύθηκε στο Nature Astronomy:
«The dramatic transition of the extreme Red Supergiant WOH G64 to a Yellow Hypergiant», Gonzalo Muñoz-Sanchez et al., 2026, Nature Astronomy, xxx, yyy, 10.1038/s41550-026-02789-7

https://www.nature.com/articles/s41550-026-02789-7

Καλλιτεχνική απεικόνιση του WOH G64 κατά την πρόσφατη μεταμόρφωσή του, όπου αποκαλύπτεται ένας κίτρινος υπεργίγαντας και ένας θερμός συνοδός αστέρας, περιβαλλόμενοι από έναν δακτύλιο σκόνης. Εικόνα δημιουργημένη με τεχνητή νοημοσύνη. Πηγή: Daniel Cea Martinez.

Καλλιτεχνική απεικόνιση των δύο «προσώπων» του WOH G64: ως ερυθρός υπεργίγαντας από την ανακάλυψή του έως το 2013 και ως διπλό σύστημα με κίτρινο υπεργίγαντα και ένα θερμό άστρο συνοδό από το 2014. Εικόνα δημιουργημένη με τεχνητή νοημοσύνη. Πηγή: Patryk Iwanek/OGLE

Καλλιτεχνική απεικόνιση των δύο «προσώπων» του WOH G64 με φόντο τα άστρα του Μεγάλου Νέφους του Μαγγελάνου. Το κεντρικό άστρο είναι το πραγματικό WOH G64. Εικόνες άστρων δημιουργημένες με τεχνητή νοημοσύνη. Πηγή: Jan Skowron/OGLE.