Οδηγώντας μια παρασιτική λοίμωξη προς εξαφάνιση: Ένας «οδικός χάρτης» για μελλοντικούς επιδημιολόγους

Συγγραφέας: Σκαρλάτος Ντέντος, Αναπληρωτής Καθηγητής, Διευθυντής Τομέα Ζωολογίας-Θαλάσσιας Βιολογίας, Τμήμα Βιολογίας, ΕΚΠΑ

Η προσπάθεια εξάλειψης της λοίμωξης που προκαλεί το παρασιτικό Νηματώδες, Dracunculus medinensis, μπορεί κάλλιστα να χαρακτηριστεί ως το τυπικό παράδειγμα μεταστροφής των επιδημιολόγων σε ντετέκτιβ! Το συγκεκριμένο παράσιτο προκαλεί τη λοίμωξη που είναι γνωστή στα Αγγλικά ως Dracunculiasis,η οποία στα Ελληνικά θα μεταφραζόταν ως «η νόσος των μικρών δράκων» από το Λατινικό Dracunculus:λατινικό υποκοριστικό του Ελληνικού Δράκος.

Η λοίμωξη αυτή είναι γνωστή από την αρχαιότητα καθώς έχει αναφερθεί σε αρχαίους αιγυπτιακούς πάπυρους και έχει βρεθεί σε αιγυπτιακές μούμιες, ενώ ήταν ενδημική ανά τους αιώνες στην Αφρική και τη Νότια Ασία. Από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 ξεκίνησε από το Ίδρυμα Carter, που ιδρύθηκε από τον πρώην πρόεδρο των ΗΠΑ, Jimmy Carter, μια προσπάθεια περιορισμού της εξάπλωσης αυτής της λοίμωξης. Αυτή η προσπάθεια οδήγησε στη δραστική μείωση των κρουσμάτων από περίπου 3,5 εκατομμύρια τις αρχές της δεκαετίας του ’80 σε μόλις 14 το 2021! (Εικονα 1).

Η προσβολή των ανθρώπων από το παράσιτο προκαλεί σοβαρά προβλήματα κινητικότητας ενώ πολύ σπάνια είναι θανατηφόρα. Δεν υπάρχει καμία θεραπευτική αγωγή ή εμβόλιο για αυτή τη λοίμωξη.  

Ο κύκλος ζωής του παρασίτου είναι ένας τυπικός κύκλος ζωής των παρασιτικών Νηματωδών: Οι προνύμφες, μόλις εκκολαφθούν, αποβάλλονται στο νερό όπου καταναλώνονται από Καρκινοειδή του Γένους Cyclops, και στο σώμα των Καρκινοειδών περνάνε τα πρώτα στάδια της ανάπτυξής τους. Όταν αυτά τα μικρά Καρκινοειδή καταναλωθούν από τους ανθρώπους – και αυτό συμβαίνει όταν οι άνθρωποι πίνουν αφιλτράριστο και μη καθαρό νερό από λίμνες και ποτάμια – τότε τα νεαρά παράσιτα περνάνε στον πεπτικό σωλήνα του ανθρώπου. Από εκεί διαπερνούν το έντερο και εισέρχονται στην κυκλοφορία του αίματος οδηγούμενα προς το δέρμα όπου εγκαθίστανται και αναπτύσσονται δημιουργώντας χαρακτηριστικά έλκη, στα οποία εδράζονται τα ενήλικα, κυοφορούνται Νηματώδη.

Η επώαση της ασθένειας από την είσοδο του νεαρού παρασίτου στον πεπτικό σωλήνα του ανθρώπου μέχρι τη μετακίνησή του στο δέρμα διαρκεί για περίπου ένα χρόνο και συμβαίνει χωρίς συμπτώματα. Τα έλκη εμφανίζονται στο δέρμα στα κάτω άκρα του σώματος, είναι συνήθως πολύ επώδυνα, χαρακτηρίζονται από έντονο κνησμό στην προσβεβλημένη περιοχή του δέρματος και συχνά καταλήγουν να είναι ανοικτές δερματικές πληγές. Οι προσβεβλημένοι άνθρωποι βρίσκουν καταπραϋντικό το να δροσίζουν την περιοχή της πληγής σε κρύο νερό σε λίμνες και ποτάμια και εδώ είναι που η λοίμωξη αυτή γίνεται επιδημιολογικά ενδιαφέρουσα!

Στην επαφή της πληγής με το νερό, το θηλυκό παράσιτο που κυοφορεί νεαρές προνύμφες του πρώτου σταδίου ανάπτυξης, αποβάλλει άμεσα τις προνύμφες στο νερό για να ολοκληρωθεί ο κύκλος ζωής του παρασίτου με τις νεαρές προνύμφες να καταναλώνονται από τα Καρκινοειδή.

Το πρόγραμμα περιορισμού της λοίμωξης προβλέπει την παροχή καθαρού φιλτραρισμένου νερού σε πολλές χώρες της Υποσαχάριας Αφρικής για να αποφευχθεί η κατανάλωση των Καρκινοειδών από τους ανθρώπους καθώς και την εκπαίδευση των προσβεβλημένων ατόμων προς αποφυγή επαφής των πληγών τους με το νερό Τα αποτελέσματα είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακά αλλά το Ίδρυμα Carter έχει θέσει ως στόχο την εξάλειψη του παρασίτου μέχρι το 2030 καθώς χρειάζονται 3 συναπτά έτη χωρίς καταγεγραμμένες προσβολές για να θεωρεί ότι έχει οριστικά εξαλειφθεί μια παρασιτική λοίμωξη.

Ο νέος στόχος για εξάλειψη του παρασίτου μέχρι το 2030 τέθηκε καθώς το 2010 άρχισαν να παρατηρούνται λοιμώξεις του παρασίτου σε σκύλους στο Τσαντ, οι οποίες έφτασαν τις 1500 το 2019 σε αυτή τη χώρα. Το 2013 επίσης αναφέρθηκαν προσβολές σε μπαμπουίνους στην Αιθιοπία, ενώ εμφανίστηκε μια περίπτωση λοίμωξης ανθρώπου στη μακρινή Ανγκόλα το 2018.

Αυτές οι ασυνήθιστες, ανεξήγητες και ανησυχητικές αναφορές ανάγκασαν τους υπεύθυνους του προγράμματος εξάλειψης αυτής της παρασιτικής λοίμωξης να μεταστραφούν σε ιχνηλάτες και εξολοθρευτές πιθανών προσβολών σε οικόσιτα και άγρια ζώα, ενώ άρχισε να γίνεται αποδεκτό ότι οι λοιμώξεις στους ανθρώπους μπορεί να εξαλειφθούν αλλά το παρασιτικό Νηματώδες μάλλον δεν θα εξαφανιστεί, συνεχίζοντας να προκαλεί λοιμώξεις σε άλλους ξενιστές.

Η προσπάθεια εξάλειψης των ανθρώπινων λοιμώξεων από το Dracunculus medinensis θα πρέπει να συνεχιστεί καθώς το 2030 μοιάζει πλέον ως ένας ρεαλιστικές στόχος, δεδομένου ότι αναφέρθηκαν 14 μόνο λοιμώξεις το 2021. Η προσπάθεια αυτή όμως πρέπει να αποτελέσει και ένα κλασικό παράδειγμα για μελλοντικούς επιδημιολόγους οι οποίοι θα πρέπει να αντιλαμβάνονται και να συνεκτιμούν την ευελιξία και τις προσαρμογές που είναι ικανά να επιδείξουν τα παράσιτα ως προς την επιλογή του ξενιστή τους.    

Πηγές

1. Kreier F. Just 14 cases: Guinea worm disease nears eradication. Nature. 2022 Feb 11. doi: 10.1038/d41586-022-00385-z. Epub ahead of print. PMID: 35149857.
2. Roberts L. Exclusive: Battle to wipe out debilitating Guinea worm parasite hits 10 year delay. Nature. 2019 Oct;574(7777):157-158. doi: 10.1038/d41586-019-02921-w. PMID: 3159506