Διγλωσσία: Κοινωνικοποίηση μέσω δύο γλωσσών

της Φρειδερίκης Μπατσαλιά, Καθηγήτριας Γερμανικής Γλωσσολογίας και Πρόεδρο του Τμήματος Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΕΚΠΑ

Σε πολλές μελέτες της, η καθηγήτρια Γλωσσολογίας, κα Φρειδερίκη Μπατσαλιά, Πρόεδρος του Τμήματος Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίες, ερευνά ζητήματα Διγλωσσίας, εστιάζοντας αφενός στα καθοριστικά στοιχεία που θα χαρακτηρίσουν ένα άτομο ως δίγλωσσο και αφετέρου στις παραμέτρους που πρέπει να πληροί το εκπαιδευτικό σύστημα, ώστε να αναπτυχθούν δίγλωσσα παιδιά με ‘λειτουργική’ διγλωσσία.

Σύμφωνα με τη διεθνή ορολογία

1. ‘μητρική γλώσσα’ καλείται εκείνη την οποία μαθαίνει το παιδί στο γονεϊκό του περιβάλλον, η οποία συνήθως ομιλείται και από τον ευρύτερο κοινωνικό περίγυρο,
2. ‘πρώτη γλώσσα’ αποκαλούμε εκείνη την οποία μαθαίνει το παιδί στο γονεϊκό του περιβάλλον, ενώ  ο ευρύτερος κοινωνικός περίγυρος ομιλεί άλλη – μπορεί να υπάρχουν δύο “πρώτες” γλώσσες εάν οι γονείς δεν είναι ομόγλωσσοι και
3. ‘δεύτερη γλώσσα’ συνιστά αυτή η γλώσσα του κοινωνικού περίγυρου,
4. ‘ξένη/ες γλώσσα/ες’ συνιστούν όσες μαθαίνονται με “τυπικό”, και όχι φυσικό τρόπο, συνήθως μετά την κατάκτηση βασικών τουλάχιστον στοιχείων της μητρικής και ταυτόχρονα αποτελούν μητρική γλώσσα για μια άλλη γλωσσική κοινότητα, η οποία ζει σε διαφορετικό γεωγραφικό χώρο.

Από αυτό απορρέει ότι η έστω και άριστη κατοχή δύο ξένων γλωσσών δεν καθιστά ένα άτομα δίγλωσσο.

Για να ορίσουμε ένα άτομο ως δίγλωσσο, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας τις βασικές παραδοχές μιας πραγματολογικής προσέγγισης της γλώσσας, μεταξύ των οποίων κύρια στοιχεία είναι:

1. Όποιος είναι μέλος μιας γλωσσικής κοινότητας, ταυτόχρονα είναι και μέλος μιας κοινωνικής ομάδας με την οποία συνδιαλλέγεται.
2. Ο κοινωνικός περίγυρος δεν καθορίζει μονάχα τη γλωσσική εκφορά και την κοινωνική συμπεριφορά, αλλά, επίσης, θέτει και καθορίζει το πλαίσιο γλωσσικής συμπεριφοράς.

Από αυτό απορρέει ότι ένα δίγλωσσο άτομο κοινωνικοποιείται μέσω δύο γλωσσών, δηλαδή ενεργεί γλωσσικά και αναλαμβάνει ορισμένους κοινωνικούς  ρόλους σε περιβάλλοντα όπου ομιλείται η μία γλώσσα και άλλους σε περιβάλλοντα όπου ομιλείται η άλλη γλώσσα.Η γλώσσα, όμως, δεν αποτελεί ένα απλό, μονοδιάστατο μέσον ονομασίας αντικειμένων και εννοιών.  Ο λόγος, είτε γραπτός είτε προφορικός, ασκεί και άλλες λειτουργίες: διαμορφώνει την προσωπικότητα, δεδομένου ότι μέσω της γλώσσας μεταδίδονται και τα πολιτισμικά εκείνα στοιχεία τα οποία συγκροτούν τον συνδετικό ιστό μεταξύ των μελών της κάθε γλωσσικής κοινότητας. Επίσης, μέσω της γλώσσας κωδικοποιείται με συγκεκριμένο και για κάθε γλώσσα ιδιαίτερο τρόπο το άμεσο περιβάλλον και ταυτόχρονα παρέχεται στα μέλη της κάθε γλωσσικής κοινότητας η δυνατότητα να γίνει αντιληπτός και κατανοητός ο κόσμος πέρα από αυτό το άμεσα αντιληπτό περιβάλλον. Κατά συνέπεια, η γλώσσα αποτελεί φορέα κοινωνικών, ιστορικών και πολιτισμικών στοιχείων και επηρεάζει τον τρόπο σκέψης του ομιλητή.

Εστιάζοντας σε μεταναστόπουλα ή σε προσφυγόπουλα, όπως και σε παιδιά από μικτούς γάμους, διαπιστώνουμε ότι η κοινωνικοποίηση αυτών των παιδιών διαφέρει από την αντίστοιχη κοινωνικοποίηση των μονογλώσσων:

1. κατά την πρώτη φάση κοινωνικοποίησης, η οποία συντελείται στους κόλπους της οικογένειας και του στενού περίγυρου, τίθενται οι βάσεις της ομαλής νοητικής και συναισθηματικής ανάπτυξης ενός ατόμου και μεταβιβάζονται αρχές, οι αξίες και τα ιδεώδη της γλωσσικής κοινότητας. Στην περίπτωση μεταναστών και προσφύγων, αλλά και σε περιπτώσεις μικτών γάμων, ο αλλόγλωσσος γονιός έχει στραμμένα νου και καρδιά προς τη χώρα καταγωγής του  και, επί πλέον, προσδίδει συνήθως μεγάλη σημασία στη μετάγγιση αυτών των πολιτισμικών στοιχείων.
2. Κατά δε τη δεύτερη φάση κοινωνικοποίησης, η οποία ξεκινά με την είσοδο στη σχολική ζωή, τα παιδιά εμπλουτίζουν τις γνώσεις τους με έννοιες που δεν αφορούν πλέον το άμεσα αντιληπτό περιβάλλον και προσλαμβάνουν έννοιες αφηρημένες που αναφέρονται σε έναν κόσμο είτε πραγματικό, είτε φανταστικό είτε υποθετικό. Ταυτόχρονα, όμως, μαθαίνουν να ανταποκρίνονται και σε διάφορους κοινωνικούς ρόλους. Τα μεταναστόπουλα και τα προσφυγόπουλα, όπως και τα παιδιά από μικτούς γάμους, με την είσοδό τους στο σχολικό περιβάλλον έρχονται σε επαφή όχι μόνο με την γλώσσα της χώρας διαμονής, αλλά και με τα πολιτισμικά στοιχεία και το σύστημα αξιών που διέπουν την κοινωνία αυτή, τα οποία, όμως, διαφοροποιούνται ή/και ενίοτε συγκρούονται με τα της χώρας διαμονής.

Από αυτό απορρέει ότι το δίγλωσσο άτομο δεν έχει δύο ‘μητρικές’ γλώσσες, αλλά δύο γλώσσες ‘κοινωνικοποίησης’.

Με βάση τα ανωτέρω, ένα σχολικό μοντέλο, το οποίο θα στοχεύει στην ενθάρρυνση και την ανάπτυξη της διγλωσσίας, οφείλει να λαμβάνει υπόψη του όλα όσα απορρέουν από τις ανωτέρω διαπιστώσεις και συγκεκριμένα:

1. να παρέχει δυνατότητες επικοινωνίας και ανάληψης κοινωνικών ρόλων που θα συμβάλλουν στην ανάπτυξη και εμπέδωση γνωστικής και θυμικής σχέσης των παιδιών με τις δύο γλώσσες τους, καθώς και με τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό  των γλωσσικών κοινοτήτων που χρησιμοποιούν τις γλώσσες αυτές,
2. το εκπαιδευτικό προσωπικό να είναι κατάλληλα καταρτισμένο,
3. το εκπαιδευτικό υλικό ειδικά διαμορφωμένο,

ώστε  να συμβάλλει στην ανάπτυξη θετικής στάσης τόσο της οικογένειας μεταναστών ή προσφύγων έναντι της κοινωνίας και της γλώσσας της χώρας διαμονής, όσο και της κοινωνίας αυτής έναντι της κοινωνίας και της γλώσσας της χώρας καταγωγής των αλλογλώσσων γονέων.

http://scholar.uoa.gr/sites/default/files/fbatsal/files/i_nea_elliniki_os_proti_.glossa_koinonikopoiisis.pdf

http://scholar.uoa.gr/sites/default/files/fbatsal/files/pragmatologia_kai_deyteri_glossa_koinonikopoiisis.pdf

http://scholar.uoa.gr/sites/default/files/fbatsal/files/sholiki_ekpaideysi_kai_anaptyxi_leitoyrgikis_diglossias.pdf

http://scholar.uoa.gr/sites/default/files/fbatsal/files/sholiki_ekpaideysi_kai_anaptyxi_leitoyrgikis_diglossias_0.pdf