Μετά την αποδοχή και τις κριτικές που είχε το συλλεκτικό και πρωτότυπο ομότιτλο ημερολόγιο του 2025, κρίθηκε απαραίτητο η έκδοση του παρόντος βιβλίου που συνδέει δύο συνιστώσες της πολιτιστικής κληρονομιάς και συγκεκριμένα τη «φυσική» κληρονομιά και τον άυλο πολιτισμό.
Η βιοποικιλότητα και το φυσικό περιβάλλον αποτελούν πρωταρχικούς παράγοντες της φυσικής κληρονομιάς ενώ η παράδοση είναι από τους σημαντικούς παράγοντες του άυλου πολιτισμού. Η αλληλεπίδραση αυτών των παραγόντων ήταν και είναι συνεχής, με τη φυσική κληρονομιά να αποτελεί πηγή έμπνευσης, ζωής και δημιουργίας της άυλης κληρονομιάς, η οποία με τη σειρά της διατηρούσε/εί, προστάτευε/ει και εμπλούτιζε/ει την πρώτη.
Αναμφισβήτητα τα τελευταία 100 χρόνια τουλάχιστον, οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες έχουν οδηγήσει σε μία επιταχυνόμενη υποβάθμιση της βιοποικιλότητας πάνω στον πλανήτη, η οποία είναι πλέον ορατή σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης και φυσικά στην Ελλάδα. Από τις ομάδες που πλήττονται ιδιαίτερα από τις ανθρωπογενείς δραστηριότητες είναι τα πτηνά. Περίπου το 12% των υπαρχόντων ειδών παγκοσμίως βρίσκεται υπό εξαφάνιση με αρκετά ελληνικά είδη να περιλαμβάνονται σε αυτό το ποσοστό. Αυτή η απώλεια πέρα από τις βλαβερές συνέπειες στη βιοποικιλότητα φαίνεται ότι επηρεάζει και μια βασική πηγή έμπνευσης της δημοτικής παράδοσης. Διαχρονικά και διαπολιτισμικά η «ιπτάμενη μαγεία» που αναδύουν τα πτηνά έχει συνδεθεί με την ομορφιά, τη δύναμη, τη χάρη, τη χαρά και τη λύπη των ανθρώπων. Πληθώρα δημοτικών τραγουδιών χρησιμοποιεί τις ιδιότητες των πτηνών για να εγκωμιάσει και να παρομοιώσει καταστάσεις και άτομα. Τα πουλιά γίνονται μάρτυρες στις όμορφες και άσχημες καταστάσεις της ζωής, εξυμνητές της ομορφιάς, της χάρης , του έρωτα και της γενναιότητας, και τέλος αγγελιοφόροι και μάρτυρες χαρούμενων ή θλιβερών γεγονότων.
Ταυτόχρονα η παραδοσιακή εκμετάλλευση της φύσης αποτελούσε και μια ασπίδα προστασίας για τα πτηνά. Όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης, η εγκατάλειψη αυτών των παραδοσιακών πρακτικών αποτελεί μια αιτία για την μείωση των πληθυσμών κάποιων ειδών. “Βέβαια, η παράδοση για να έχει αξία πρέπει να στηρίζεται στην καθημερινή και δίχως επιτήδευση καθημερινότητά μας και όχι στην αναπαράσταση. Γιατί η ποιότητα της κληρονομιάς ανήκει στη ζωντανή ύλη, που περιέχουμε, και όχι στο ήθος και το ύφος αλλοτινών εποχών. Με άλλα λόγια η παράδοση πρέπει να εξελίσσεται και να μην μένει στάσιμη, να μην γίνεται γραφική” (Μάνος Χατζιδάκις). Αυτό σημαίνει, ότι οποιαδήποτε παρέμβαση στο φυσικό περιβάλλον πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις παραδοσιακές πρακτικές και να τις τροποποιεί κατάλληλα ώστε αφενός να εξυπηρετούνται οι άνθρωποι και αφετέρου να προστατεύεται το περιβάλλον.
Στο βιβλίο παρουσιάζονται εκθέματα πτηνών, μερικά πολύ σπάνια, από τις συλλογές του Μουσείου, που χαρακτηρίζουν μία συγκεκριμένη περιοχή της χώρας. Πρόκειται για κινδυνεύοντα είδη ή είδη με χαρακτηριστικούς ελληνικούς πληθυσμούς που εξαπλώνονται από τον Έβρο μέχρι την Κρήτη. Κάθε έκθεμα συνοδεύεται από ένα χαρακτηριστικό τοπικό χορό (που ο αναγνώστης μπορεί να δει με σάρωση του αντίστοιχου QR) που χαρακτηρίζει την τοπική κοινωνία της επιλεγμένης περιοχής, χωρίς να κινδυνεύει να χαρακτηριστεί «γραφικός».
Τους χορούς αποδίδουν τα μέλη του Τμήματος Παραδοσιακών χορών του Πανεπιστημιακού Γυμναστηρίου του ΕΚΠΑ και τα γυρίσματα έγιναν στους χώρους του Μουσείου.
Το βιβλίο μπορείτε να το προμηθευτείτε κατά την επίσκεψη σας στο Μουσείο.
