Για την εννοιολόγηση των ενώσεων

Δημήτρης Ν. Χρυσοχόου*

* Καθηγητής Θεωρίας και Θεσμών της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Honorary University Fellow στο College of Social Sciences and International Studies του Πανεπιστημίου Exeter (2014-22), Επισκέπτης Καθηγητής στο Κέντρο Έρευνας Δημοκρατίας και Δικαίου του Πανεπιστημίου Μακεδονίας (Μάρτιος-Ιούλιος 2022) και Ανώτερος Εταίρος στο Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων του Πανεπιστημίου Λευκωσίας (Μάρτιος-Δεκέμβριος 2022).

Το κείμενο που ακολουθεί αντλεί από το έργο του γράφοντος, Πολιτειολογία των ενώσεων (Ι. Σιδέρης, 2020/2η έκδοση 2022), και από μια διαδικτυακή του διάλεξη στο Κέντρο Έρευνας Δημοκρατίας και Δικαίου του Πανεπιστημίου Μακεδονίας στις 27 Απριλίου 2022 με θέμα «Θεωρία των ομοσπονδιακών ενώσεων».

Κρατώντας την υπόμνηση του Δημήτρη Τσάτσου (2007:54) πως «έχουμε μπροστά μας μια νέα και πρωτόγνωρη πολυεπίπεδη πια μορφή έννομης συμβίωσης των πολιτών της Ευρώπης που δεν εκτοπίζει το κράτος αλλά το καθιστά με νέους όρους θεμελιώδη παράγοντα του ενωσιακού συστήματος», η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) εγγράφεται σε μια ολοένα και πιο «διαθεωρητική» συζήτηση (Τσινισιζέλης, 2021), προσφάτως δε στους όρους «συσπονδία» και «ένωση πολιτειακής συνεξέλιξης» (Χρυσοχόου, 2020, για τον πρώτο όρο βλ. Balbi, 1838:45). Μια τέτοια εννοιολόγηση έρχεται να διανθίσει παλαιότερη θέαση της ΕΕ ως «οργανωμένης συναρχίας» (Chryssochoou, 2009) στη μορφή μιας πολλαπλότητας, αλλά συντεταγμένης, η οποία προσιδιάζει στην «κοινοπολιτειακή» σχεδίαση του Althusius (1995 [1603/1614]). Συναρτάται δε προς την πρακτική της κυριαρχικής συνδιάθεσης, την οποία καλείται να εγγυηθεί μια δικαιοπολιτική αρχιτεκτονική αλληλεπιδρωσών τάξεων, ικανή να (ανα)κατευθύνει τις κανονιστικές δεσμεύσεις των μελών, όχι μόνον ως θεσμικές, αλλά και ως πολιτισμικές προσαρμογές στις απαιτήσεις του κοινού βίου: στον «κοινό δεσμό» που γεννά η συντεταγμένη ένταξη και συμμετοχή τους σε ευρύτερη πολιτεία.

Σε αυτόν τον δεσμό εδράζεται η αξίωσή τους για κοινή πολιτειακή εστία που, δίχως να προδιαγράφει μια καταληκτική συνθήκη, συναρτάται προς την εξελιξιμότητα των όρων αμοιβαιότητας: ο «κοινός δεσμός» συγκροτεί(ται από) τη βούλησή τους, όπου το κριτήριο της αποδοχής του άλλου επικυρώνει την ένταξη σε κοινό (συμ)πολιτειακό σώμα, η οποία «προσθέτει» –ασφάλεια, κύρος, ευημερία–, παρά «αφαιρεί», διασφαλίζονας μια ενότητα μελημάτων και αυτό το οποίο ο Στράβων θα εγγράψει στο έννατο βιβλίο των Γεωγραφικών (Θ΄ 3.5, 1994: 127,) ως επιτομή φιλίας· μοιραζόμενης από ανθρώπους και πόλεις:

«Ιδού τώρα πώς δημιουργήθηκε η ιδέα να χτίζονται πόλεις και να στήνονται ναοί που τους εκτιμούν όλοι από κοινού. Έρχονταν άνθρωποι από διαφορετικές πόλεις και γένη, έτειναν να συνεργάζονται μεταξύ τους, ταυτόχρονα με την ανάγκη που είχαν ο ένας από τον άλλον, και κατέφθαναν στους κοινούς ναούς για τις ίδιες αιτίες, στις ίδιες γιορτές και πανηγύρεις. Όλες οι εκδηλώσεις αυτού του είδους οδηγούν στη φιλία: αρχίζοντας από το κοινό τραπέζι και φτάνοντας στην κοινή σπονδή και στον κοινό ύπνο, κάτω από την ίδια στέγη. Όσο μεγαλύτερος ο αριθμός των προσκυνητών, και από περισσότερα μέρη, τόσο μεγαλύτερο νόμιζαν το όφελος της επίσκεψης».

Ως «ένωση πολιτειακής συνεξέλιξης», η ΕΕ δεν αξιώνει τη «συνοχή» που υπόσχονται οι «γραμμικές» θεάσεις του εθνικού βίου, αλλά τη «συναρμογή», που δεν (αυτο)περιορίζεται σε δομικές συνέχειες/ιεραρχήσεις, αλλά αντανακλά(ται σ)τη μεταβλητή συνθετότητα, (σ)τις αναθεωρήσεις, της κοινής πολιτειακής ένταξης. Γράφει ο Castiglione (2009:51): «Η λύση, όμως, μπορεί να βρίσκεται περισσότερο στο να φανταστεί κανείς πως ένας αλληλοδιαπλεκόμενος πολιτικός χώρος χρειάζεται αλληλοδιαπλεκόμενα συστήματα εμπιστοσύνης, αλληλεγγύης και διασύνδεσης –κανένα από τα οποία δεν χρειάζεται να είναι απόλυτο–, παρά στην αντίληψη ότι μπορούμε να αναπαράξουμε τις απόλυτες απαιτήσεις της εθνικής ιδιότητας του πολίτη σε ευρωπαϊκό επίπεδο». Ή, με όρους Weiler (1995:252-253), «η εννοιολόγηση του ευρωπαϊκού δήμου δεν θα πρέπει να βασίζεται σε πραγματικές ή φαντασιακές διευρωπαϊκές πολιτιστικές συνδέσεις ή κοινές ιστορίες, ούτε στην οικοδόμηση ενός ευρωπαϊκού “εθνικού” μύθου του είδους που συγκροτεί την ταυτότητα του οργανικού έθνους». Άλλωστε, σύμφωνα με τον Τσάτσο (2007α:94), «δήμος είναι το συλλογικό υποκείμενο που αναδεικνύεται από την πολυμορφία, τη δυναμική και τις ιδιαιτερότητες της κοινωνικής βάσης που συγκροτήθηκε σε θεσμικά οργανωμένη εξουσία» – και, με αναφορά στην ΕΕ, μια κοινότητα πολιτών, τα μέλη της οποίας είναι σε θέση να μεταβιβάζουν τα δημοκρατικά τους αιτήματα προς και από τους κοινούς θεσμούς.

Σε αυτή τη μορφή «ένωση» ως πολιτεία και ως πολιτείες δεν οφείλουμε μόνον κάποιες ακόμη εννοιολογικές (συν)εκδοχές, αλλά κάτι από την ικανότητα της ανθρώπινης (επι)νόησης να συνιδρύει κοινούς βίους, όπου μελήματα άλλων (ως) μελών διαδηλώνουν πως μέτοχοι ένωσης δεν είναι όσοι (συν)υπάρχουν απλώς, αλλά όσοι, μοιραζόμενοι τους βίους των άλλων, κάτι από τον δικό τους, κι αυτοί, μοιράζονται· και, σαν κάθε τι που μοιράζεται, απαιτεί μια κάποια «προσφορά». Έτσι θεμελιώνεται στον «κοινό δεσμό» η «πολιτική» ως ένταξη στον βίο των άλλων, άρα στον κοινό, η «πολιτεία» ως αρχιτεκτονική κοινών μελημάτων, και η «ένωση» ως συνεγγραφή επιμέρους βουλήσεων σε πλέγμα κοινωφελών επιδιώξεων – σε μια «άλλη» εστία αυτονομίας: «πληθυντικής», αλλά «μοιραζόμενης», στην οποία αποκαλύπτεται το βαθύτερο νόημα της πρόσδεσης του ενός στον άλλο. Έτσι φιλοτεχνείται μια εικόνα της ΕΕ ως εκδήλωσης του «γένους» «συσπονδία».

Βιβλιογραφία

Althusius, J. (1995) [1603, 2η έκδ. 1614], Politica: An Abridged Translation of Politics Methodically Set Forth and Illustrated with Sacred and Profane Examples, επιμέλεια-μετάφραση: F. S. Carney, Indianapolis, IN: Liberty Fund.

Balbi, Α. (1838), Γεωγραφία, Τόμος Ι, μετάφραση: Κ. Μ. Κούμας, Τόμος Ι, Βιέννη: τυπ. A. Benko.

Castiglione, D. (2009), ‘Political identity in a community of strangers’, στο J. T. Checkel και P. J. Katzenstein (επιμ.), European Identity, Cambridge: Cambridge University Press.

Chryssochoou, D. N. (2009), Theorizing European Integration, 2η έκδ., London and New York: Routledge.

Hueglin, T. O. (1999), Early Modern Concepts for a Late Modern World: Althusius on Community and Federalism, Waterloo, ΟΝ: Wilfrid Laurier University Press.

Weiler, J. H. H. (1995), ‘Does Europe Need a Constitution? Reflections on Demos, Telos and the German Maastricht Decision’, Αφιέρωμα: ‘Sovereignty, Citizenship, and the European Constitution’, European Law Journal, 1(3).

Στράβων (1994), Γεωγραφικά. Βιβλίο Ένατο, μετάφραση: Π. Θεοδωρίδης, Αθήνα: Κάκτος.

Τσάτσος, Δ. Θ. (2007), Ευρωπαϊκή Συμπολιτεία: Για μια Ευρωπαϊκή Ένωση των Κρατών, των Λαών, των Πολιτών και του Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Πολιτισμού, Αθήνα: Λιβάνης.

Τσινισιζέλης, Μ. Ι. (2021), Ο Λόγος της Κυριαρχίας: Διανοητικό κεκτημένο, θεωρία της ομοσπονδίας και αντιστίξεις στην σημερινή Ευρώπη, Αθήνα: Εκδόσεις Τζιόλα.

Χρυσοχόου, Δ. Ν. (2020), Πολιτειολογία των ενώσεων, Αθήνα: Ι. Σιδέρης.