του Νικολάου Τεντολούρη, Καθηγητή Παθολογίας Α’ Προπαιδευτικής Παθολογικής Κλινικής και Ειδικής Νοσολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών & Διαβητολογικό Κέντρο, Γ.Ν.Α. Λαϊκό
Η νόσος COVID-19 συνδέεται με υψηλή νοσηρότητα και θνησιμότητα σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ). Είναι γνωστό ότι η υπεργλυκαιμία στον σακχαρώδη διαβήτη σχετίζεται με δυσλειτουργία της φυσικής και επίκτητης ανοσολογικής απάντησης γεγονός που καθιστά τους ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη ευάλωτους σε λοιμώξεις. Ο ρόλος του σακχαρώδη διαβήτη στην επίδραση της ανταπόκρισης μετά από εμβολιασμό δεν έχει πλήρως διερευνηθεί. Μελέτες έχουν δείξει μειωμένη ανοσογονικότητα στο εμβόλιο της ηπατίτιδας Β σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη. Ωστόσο δεν υπάρχει σαφής συσχέτιση με άλλα εμβόλια όπως της γρίπης, του πνευμονιόκοκκου και του έρπητα ζωστήρα. Σε αυτή την προοπτική μελέτη παρατήρησης, εξετάσαμε τη ανοσολογική ανταπόκριση ατόμων με σακχαρώδη διαβήτη μετά τον εμβολιασμό με το mRNA εμβόλιο BNT162b2.
Στη μελέτη συμπεριελήφθησαν άτομα που επισκέφτηκαν το εμβολιαστικό κέντρο του Γενικού Νοσοκομείου «Λαϊκό» το διάστημα μεταξύ του Μαΐου και του Σεπτεμβρίου 2021 και αντιστοιχίστηκαν ως προς την ηλικία (±3 χρόνια) και με αναλογία 1:2 με άτομα χωρίς ΣΔ. Κριτήρια αποκλεισμού ήταν η κύηση, το ιστορικό κακοήθειας, συστηματικής λήψης κορτικοστεροειδών ή/και ανοσοτροποιητικών φαρμάκων, τελικού σταδίου χρόνιας νεφρικής νόσου και κίρρωσης του ήπατος. Η μελέτη δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Vaccines 2022,10, 382. https://doi.org/10.3390/vaccines10030382 και αποτελεί αντικείμενο διδακτορικής διατριβής της κ. Ελένης Παπαδοκωστάκη.
Πραγματοποιήθηκε προσδιορισμός του τίτλου των αντισωμάτων IgG έναντι του receptor-binding domain (RBD) της υπομονάδας S1 της πρωτεΐνης ακίδας του ιού σε συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα δηλαδή 21 μέρες μετά την 1η δόση του εμβολίου και πριν τη χορήγηση της 2η δόσης (Τ1), 7–15 μέρες μετά την 2η δόση (Τ2) και 70–75 μέρες μετά την 2η δόση του εμβολίου. Η μέτρηση των αντισωμάτων έγινε με την δοκιμασία SARS-CoV-2 IgG II Quant της Abbott η οποία προσδιορίζει IgG αντισώματα έναντι του receptor-binding domain (RBD) της υπομονάδας S1 της πρωτεΐνης ακίδας του ιού. Το εύρος των τιμών είναι μεταξύ 21 και 40,000 AU/ml με ειδικότητα 99.55% και κλινική ευαισθησία 98.81% σε δείγματα που έχουν ληφθεί ≥15 μέρες μετά από θετική PCR με κατώτερο όριο το 50 AU/ml.
Συνολικά 58 άτομα με ΣΔ (14 άτομα με ΣΔΤ1 και 44 άτομα με ΣΔΤ2) και 116 άτομα χωρίς ΣΔ συμπεριελήφθησαν στην μελέτη. Στην T1 αντισώματα Abs-RBD-IgG > 50 AU/mL είχε το 82.8% των συμμετεχόντων με ΣΔ και το 91.4% χωρίς ΣΔ (p = 0.093). 7-15 μέρες μετά την 2η δόση (Τ2) παρατηρήθηκε αύξηση του τίτλου των αντισωμάτων και όλοι οι συμμετέχοντες (100%) χωρίς ΣΔ και το 96.6% αυτών χωρίς ΣΔ (p = 0.110) είχαν Abs-RBD-IgG > 50 AU/mL. 70-75 μετά την 2η δόση (Τ3) όλοι οι συμμετέχοντες στη μελέτη παρέμεναν οροθετικοί ωστόσο παρατηρήθηκε μείωση του τίτλου των αντισωμάτων κατά 73% σε άτομα χωρίς και κατά 76% σε άτομα με ΣΔ. Οι μέσοι γεωμετρικοί τίτλοι των αντισωμάτων δεν διέφεραν στατιστικά σημαντικά μεταξύ των ατόμων με και χωρίς ΣΔ τόσο στην Τ1 όσο και στην Τ2 και την Τ3 (Εικόνα 1).
Στους ασθενείς με ΣΔ σημαντική αρνητική συσχέτιση βρέθηκε μεταξύ της ηλικίας και του τίτλου των αντισωμάτων στην Τ1 (r= -0.309, p=0.032), αλλά όχι στην Τ2 και την Τ3 ενώ δεν παρατηρήθηκε συσχέτιση μεταξύ του τίτλου των αντισωμάτων και του φύλου, του BMI, της διάρκειας του διαβήτη και της HbA1c στην Τ1 , Τ2 και την Τ3.
Ομοίως στα άτομα χωρίς ΣΔ σημαντική αρνητική συσχέτιση βρέθηκε μεταξύ του τίτλου των αντισωμάτων και της ηλικίας στην Τ1 αλλά όχι στην Τ2 και την Τ3 (r = -0.214, p = 0.031). Ένα ποσοστό 25% και 12% των συμμετεχόντων ανέφερε ήπιες ανεπιθύμητες ενέργειες μετά την πρώτη και την δεύτερη δόση αντίστοιχα όπως πόνο στο σημείο της ένεσης, πυρετό και κεφαλαλγία.
Στη μελέτη αυτή το 17% των ατόμων με ΣΔ σε σύγκριση με το 8% των ατόμων χωρίς ΣΔ δεν ανέπτυξαν ικανοποιητική ανοσολογική απάντηση στην 1η δόση του εμβολίου. Ωστόσο η χυμική ανοσολογική απάντηση ήταν επαρκής και όμοια με τους υγιείς μάρτυρες μετά την 2η δόση του εμβολίου και παρουσίασε παρόμοια μείωση 2 μήνες μετά την 2η δόση σε άτομα με και χωρίς ΣΔ.
Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι η υπεργλυκαιμία και ο σακχαρώδης διαβήτης δεν επηρεάζουν την ανοσολογική απάντηση ή την κινητική των αντισωμάτων μετά από λοίμωξη από τον ιό SARS-CoV-2 19.Όσον αφορά την ανοσολογική ανταπόκριση ασθενών με σακχαρώδη διαβήτη μετά από εμβολιασμό για τον SARS-COV-2 πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει διφορούμενα αποτελέσματα. Σε μια μελέτη 150 ατόμων με ΣΔ1 και ΣΔΤ2 στην Αυστρία ο τίτλος των αντισωμάτων μετά από εμβολιασμό για SARS-COV-2 ήταν όμοιος με υγιείς ενήλικες 14-21 μέρες μετά τον εμβολιασμό και ανεξάρτητος από τον γλυκαιμικό τους έλεγχο. Σε μια άλλη μελέτη στην Ιταλία, 117 άτομα με ΣΔ και κακή γλυκαιμική ρύθμιση (HbA1c>7%) παρουσίασαν μικρότερη ανοσολογική απάντηση σε σύγκριση με 134 άτομα με καλό γλυκαιμικό έλεγχο (HbA1c <7%) και με υγιείς μη διαβητικούς ενήλικες. Στην παρούσα μελέτη η ανοσολογική απάντηση δεν συσχετίστηκε με τον γλυκαιμικό έλεγχο, ωστόσο οι περισσότεροι συμμετέχοντες είχαν καλό γλυκαιμικό έλεγχο και η μέση τιμή της HbA1c των συμμετεχόντων ήταν 6.8%.
Στους περιορισμούς της μελέτης περιλαμβάνονται ο μικρός αριθμός των συμμετεχόντων και η εξέταση μόνο της χημικής και όχι της κυτταρικής ανοσολογικής απάντησης. Μεγαλύτερες προοπτικές μελέτες χρειάζονται για να διευκρινισθεί ο ρόλος της υπεργλυκαιμίας και του σακχαρώδη διαβήτη στην ανοσογονικότητα στον εμβολιασμό έναντι του SARS –COV-2.
