O Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Βαγγέλης Καραμανωλάκης ήταν ο κεντρικός ομιλητής στην τελετή του Γεωπονικού Πανεπιστημίου για την Εθνική Επέτειο της 25ης Μαρτίου.
Ο κ. Καραμανωλάκης εκφώνησε την ομιλία με τίτλο «Η Ελευθερία ως Κληρονομιά και ως Καθήκον. Οι ιστορικές διαδρομές μιας εθνικής επετείου» εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα τελετών του Γεωπονικού Πανεπιστημίου την Τρίτη 24 Μαρτίου 2026.
Η ομιλία του κ. Καραμανωλάκη
205 χρόνια μετά την έναρξή της, η Ελληνική Επανάσταση εξακολουθεί να αποτελεί τον πλέον ισχυρό μνημονικό τόπο της εθνικής ιδεολογίας. Σε όλη αυτή την ιστορική διαδρομή το νόημα της επετείου αποτέλεσε επίκεντρο διαμαχών και συγκρούσεων, νόημα που άλλαζε με βάση τα ερωτήματα και τις έγνοιες του παρόντος όταν έρχεται να διαβάσει το παρελθόν. Από τους πρώτους εορτασμούς των φοιτητών του Πανεπιστημίου που επέσυραν την μήνιν του οθωνικού καθεστώτος, έως τις επίσημες τελετές στο Παλάτι, από τις γιορτές των πολιτικών προσφύγων στην υπερορία και των αντιχουντικών οργανώσεων στη Δυτική Ευρώπη έως τις σύγχρονες στρατιωτικές παρελάσεις η Ελληνική Επανάσταση γιορτάστηκε με ποικίλους τρόπους και μνημονεύσεις, συνδέθηκε με συγκρούσεις και αποκλεισμούς. Δεν είναι παράδοξη η ένταση ή η έκταση των συγκρούσεων: ο Αγώνας αναγνωρίστηκε από την πρώτη στιγμή ως το μείζον γεγονός της νεοελληνικής ιστορίας, η αιτία της δημιουργίας του ελληνικού κράτους﮲ μεταβλήθηκε σε μετωνυμία της ιστορικής πορείας του εθνικού κράτους, των προόδων και των επιτευγμάτων του.
Σε όλες όμως τις περιπτώσεις δεν μπόρεσε να αμφισβητηθεί το κύριο χαρακτηριστικό των ιστορικών συμβάντων. Το γεγονός δηλαδή ότι η ελευθερία των Ελλήνων και η συγκρότηση του νέου κράτους προήλθε από μια επανάσταση και όχι από μια διπλωματική συμφωνία ή μια οικονομική συναλλαγή. Μια εθνική επανάσταση που βασίστηκε στην αυτενέργεια των ανθρώπων και συνομίλησε με τα φιλελεύθερα και δημοκρατικά ρεύματα της εποχής, τα οποία οδήγησαν στο ξεθεμελίωμα ενός παλαιού κόσμου και στη δημιουργία ενός καινούργιου. Ενός καινούργιου κόσμου που ήθελε να σπάσει τις αλυσίδες της δουλείας αλλά και της αμορφωσιάς, του ραγιαδισμού και της άγνοιας. Ενός καινούργιου κόσμου που οδηγούσε τους αγωνιστές να μάθουν γράμματα για να γράψουν και να εκφραστούν, ενός καινούργιου κόσμου που οδηγούσε τους μπαρουτοκαπνισμένους καπετάνιους να αναθεωρήσουν τον κόσμο τους και τα ιδανικά τους. Πρόσωπα που ξεπερνώντας τις δικές τους αδυναμίες, διεκδίκησαν με όλες τους τις δυνάμεις το υψηλό και το ωραίο. Και που άφησαν μια μεγάλη κληρονομιά και ένα αντίστοιχα βαρύ καθήκον στους επιγόνους τους: τη διεκδίκηση της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας ως στοιχεία συστατικά της ίδιας της ύπαρξης, του νοήματος της ζωής.
Η Ελληνική Επανάσταση δημιούργησε το πρώτο εθνικό κράτος στην νοτιανατολική Ευρώπη, όπου κυριαρχούσαν οι απολυταρχικές πολυεθνικές αυτοκρατορίες. Σε αυτές όλη η εξουσία πήγαζε από τη βούληση του μονάρχη, ενώ στο ελληνικό κράτος η κυριαρχία ενυπάρχει εις το έθνος, όπως όριζε το σύνταγμα της Τροιζήνας. Οι πολιτικές δομές που εγκαθίδρυσε η επανάσταση ανέτρεψαν το απολυταρχικό οθωμανικό καθεστώς και συγκρότησαν ένα σύγχρονο κράτος με φιλελεύθερους θεσμούς. Ακολουθώντας τα πρότυπα της γαλλικής και της αμερικανικής επανάστασης, οι Έλληνες ψήφισαν συντάγματα, θέσπισαν αντιπροσωπευτικούς, δημοκρατικούς θεσμούς διακυβέρνησης, ισότητα των πολιτών απέναντι στους νόμους του κράτους, ανεξάρτητη δικαστική εξουσία, ανεξιθρησκία, συγκρότησαν εθνικό στρατό. Παράλληλα η επανάσταση του 1821 κατοχύρωσε συνταγματικά τις βασικές αστικές ελευθερίες οι οποίες θεωρούνταν φυσικά ανθρώπινα δικαιώματα: δικαίωμα της ιδιοκτησίας, ελευθερία του λόγου και ελευθεροτυπία, ανεξιθρησκία, δικαιώματα στο συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι. Αν και ορισμένες από αυτές τις αρχές σημείωσαν υποχώρηση κατά τη διακυβέρνηση της χώρας από τον Καποδίστρια και κατά την πρώτη περίοδο του βασιλιά Όθωνα, η περίοδος αυτή ήταν ένα σύντομο διάλειμμα. Το κίνημα που εκδηλώθηκε το 1843 υποχρέωσε τον Όθωνα στην παραχώρηση συντάγματος, επαναθεσπίζοντας αντιπροσωπευτικό σύστημα διακυβέρνησης με εκλογές και κοινοβούλιο.
205 χρόνια μετά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης βρισκόμαστε σήμερα εδώ για να τιμήσουμε και να γιορτάσουμε τους μακρινούς προγόνους μας. Στην πραγματικότητα για να αναλογιστούμε για το σήμερα με βάση το δικό τους παράδειγμα. Γιατί οι επέτειοι και οι γιορτές δεν αφορούν αυτούς που τιμώνται αλλά αυτούς που τιμούν. Γιατί μας βοηθούν να ανανεώσουμε και πάλι το διάλογο με εκείνους που δεν υπάρχουν πια, μας θυμίζουν τις ρίζες μας, τις παραδόσεις και τις υποθήκες που μπορεί να γίνουν την κρίσιμη στιγμή οδοδείκτες, ακόμη και μέσα στην πιο μακρά νύχτα.
Λίγες βδομάδες πριν, οι φωτογραφίες των εκτελεσθέντων από την Καισαριανή ήλθαν να αναστατώσουν τη σκέψη μας, να δείξουν πως το παρελθόν μπορεί επίμονα να εισβάλει ξαφνικά στις ζωές μας και να ανατρέπει τις βεβαιότητες και συχνά τον εφησυχασμό μας. Και μπορεί να δείχνει δρόμους αντίστασης και αξιοπρέπειας απέναντι στη βαρβαρότητα και στον αυταρχισμό που προελαύνει δυστυχώς σήμερα, σε μια από τις πιο απαισιόδοξες στιγμές της σύγχρονης ιστορίας του κόσμου μας. Είναι εκείνη η ώρα που οι επέτειοι και οι εορτασμοί τους μπορούν να αποκτήσουν άλλο νόημα, έννοιες και λέξεις φθαρμένες να αναβαπτιστούν, να φωτιστεί και πάλι η σημασία της θυσίας, αλλά και η σημασία της διεκδίκησης ενός ελεύθερου και καλύτερου κόσμου. Είναι η ώρα που οι επέτειοι γίνονται ορόσημα και δείχνουν το δρόμο, έναν δρόμο που ξεκινάει από το Σούλι και την Αλαμάνα, περνάει από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής και φτάνει στο σήμερα. Ο δρόμος αυτός είναι η δική μας κληρονομιά και το δικό μας χρέος.
