Στο Δρόμο για την Ανοικτή Επιστήμη και την Ανοικτή Πρόσβαση: η Βιβλιοθήκη στο επίκεντρο των επιστημονικών εξελίξεων

Του Χρήστου Παπαθεοδώρου, Καθηγητή του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ

Υπηρεσία για την Ανοικτή Επιστήμη,

Διεύθυνση Βιβλιοθήκης και Κέντρο Πληροφόρησης ΕΚΠΑ

Η Ανοικτή Επιστήμη – ΑΕ (Open Science) αποτελεί μια νέα προσέγγιση στην επιστημονική διαδικασία και σύμφωνα με το Εθνικό σχέδιο για την Ανοικτή Επιστήμη (https://zenodo.org/record/3908953#.X_3hjNgzbIX) είναι το νέο πρότυπο πρακτικών, μέσων και συνεργασίας για την παραγωγή και διάθεση επιστημονικού έργου και αποτελεσμάτων της έρευνας, με άμεσο επιστημονικό, οικονομικό και κοινωνικό αντίκτυπο. Η Ένωση των Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων (https://eua.eu/) έχει συγκεκριμένη Ατζέντα για το 2025 (https://www.eua.eu/downloads/publications/eua%20os%20agenda.pdf) που αφορά την ΑΕ με βασικούς άξονες (α) την ανοικτή πρόσβαση, (β) τη διαχείριση και ανάδειξη των ερευνητικών δεδομένα και (γ) την ολιστική προσέγγιση στην αξιολόγηση της ερευνητικής δραστηριότητας, η οποία θα βασίζεται στο σύνολο των παραγομένων αποτελεσμάτων (δημοσιεύματα και δεδομένα).

Μια βασική συνιστώσα της ΑΕ, η οποία ήταν και η πρωταρχική έκφανση των πολιτικών ΑΕ, είναι η Ανοικτή Πρόσβαση – ΑΠ (Open access). Ως ΑΠ θεωρείται η ελεύθερη πρόσβαση, χωρίς κανένα οικονομικό, νομικό και τεχνικό εμπόδιο, σε όλων των ειδών τα αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας και παραγωγής (άρθρα ακαδημαϊκών περιοδικών, πρακτικά συνεδρίων, διατριβές, κεφάλαια βιβλίων και δεδομένα). Μάλιστα όπως ειπώθηκε, η Ένωση των Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων στην Ατζέντα της για την ΑΕ θέτει ως πρώτη προτεραιότητά της, την καθολική και μόνιμη-διαρκή ΑΠ στα επιστημονικά αποτελέσματα σε ένα «οικοσύστημα» επιστημονικής εκδοτικής.

Οι επικρατέστερες προσεγγίσεις υλοποίησης της ΑΠ, σε διεθνές επίπεδο, είναι:

1. Ο Αδαμάντινος Δρόμος (Diamond route). Πρόκειται για δημοσιεύσεις σε περιοδικά ανοικτής πρόσβασης χωρίς κόστος δημοσίευσης από την πλευρά του συγγραφέα. Η χρηματοδότηση αυτών των δημοσιεύσεων και περιοδικών γίνεται από βιβλιοθήκες, ιδρύματα, οργανισμούς κ.α.
2. Ο Χρυσός Δρόμος (Gold route). Πρόκειται για περιοδικά στα οποία δεν υπάρχει κόστος συνδρομής, αφού είναι ανοικτής πρόσβασης, αλλά υπάρχουν τέλη δημοσίευσης (Article Processing Charges), το οποίο επιβαρύνεται είτε ο ίδιος ο συγγραφέας/-εις, είτε το Ίδρυμα στο οποίο ανήκει/ουν. Λίστα με τα περιοδικά ανοικτής πρόσβασης υπάρχει στον ιστότοπο του Directory of Open Access Journals (DOAJ, https://doaj.org/).
3. O Πράσινος Δρόμος (Green Open Access). Πρόκειται για τη διαδικασία της αυτο-αρχειοθέτησης του παραγόμενου ερευνητικού υλικού σε αποθετήρια ανοικτής πρόσβασης.

Γενικά, την τελευταία 20ετία έχουν εκπονηθεί και δημοσιευθεί μία σειρά από διακηρύξεις που αποσκοπούν στην υιοθέτηση, την υποστήριξη και την προώθηση της Ανοικτής Πρόσβασης (ΑΠ). Μια πλήρης λίστα διακηρύξεων για την υποστήριξη της Ανοικτής Πρόσβασης προσφέρεται από το Open Access Directory (http://oad.simmons.edu/oadwiki/Declarations_in_support_of_OA).

Μέσα σε αυτό το «κίνημα» των ερευνητικών κοινοτήτων, οι εκδότες επιστημονικών περιοδικών περιλαμβάνουν στη συλλογή τους περιοδικά είτε πλήρους ΑΠ (full open access journals or gold open access journals) είτε υβριδικά. Σύμφωνα με το υβριδικό μοντέλο ΑΠ οι εκδότες δίνουν τη δυνατότητα στους συγγραφείς να πληρώνουν ένα τέλος για να καταστήσουν συγκεκριμένο άρθρο τους ΑΠ, ενώ μερικοί διατηρούν και σε αυτό το μοντέλο τα πνευματικά δικαιώματα (copyright) του άρθρου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα περιοδικά του Nature Portfolio που δεσμεύονται να αυξάνουν συνεχώς τις δημοσιεύσεις ΑΠ. Από τον Ιανουάριο του 2021, το έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Nature Neuroscience προσφέρει τη δυνατότητα δημοσίευσης υπό το καθεστώς του Χρυσού Δρόμου της ΑΠ (https://www.nature.com/articles/s41593-021-00995-2).

Ως απάντηση σε αυτές τις εκδοτικές κινήσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, πρόσφατα, έθεσε σε λειτουργία την πλατφόρμα Open Research Europe (https://open-research-europe.ec.europa.eu/), η οποία φιλοξενεί επιστημονικές δημοσιεύσεις ΑΠ που προκύπτουν ως αποτελέσματα ερευνητικών προγραμμάτων του προγράμματος HORIZON 2020. Η πλατφόρμα αυτή δίνει τη δυνατότητα στους ερευνητές να υποβάλουν και να δημοσιεύουν – κατόπιν ακαδημαϊκής κρίσης και υπό καθεστώς ΑΠ- εργασίες από έργα που χρηματοδότησε η Ευρωπαϊκή Ένωση. Σημειώνεται ότι η Μονάδα Επιστημονικής Επικοινώνησης του Συνδέσμου Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών (https://scholarly.heal-link.gr/) δημιούργησε την ελληνική μετάφραση του Οδηγού Υποβολής Εργασιών (https://scholarly.heal-link.gr/oreguidelines/) σε αυτή την πλατφόρμα.

Εστιάζοντας στον ελληνικό χώρο, ο ΣΕΑΒ, για την τριετία 2019 – 2021, είχε εξασφαλίσει την δημοσίευση εργασιών στα περιοδικά μεγάλων εκδοτικών οίκων σε καθεστώς ΑΠ. Για το έτος 2022 παραμένει ενεργή η δυνατότητα δημοσίευσης σε καθεστώς ΑΠ στους εκδοτικούς οίκους Cambridge University Press, Elsevier, IEEE, Oxford University, Open Library of Humanities και SCOAP3. Επιπρόσθετα, ο ΣΕΑΒ παρέχει το Ευρετήριο επιλέξιμων περιοδικών Ανοικτής Πρόσβασης (https://scholarly.heal-link.gr/oajournals/), που βασίζεται σε ένα κατάλογο περιοδικών ΑΠ, των οποίων οι εκδότες έχουν συνάψει συμφωνίες με τον ΣΕΑΒ, έτσι ώστε η ακαδημαϊκή κοινότητα να δημοσιεύει σε αυτά με όρους ΑΠ.

Η Διεύθυνση Βιβλιοθήκης και Κέντρου Πληροφόρησης (ΒΚΠ, http://www.lib.uoa.gr/) του ΕΚΠΑ ανταποκρινόμενη στις διεθνείς τάσεις για την ανοικτότητα στην επιστημονική έρευνα, δημιούργησε την Υπηρεσία Ανοικτής Επιστήμης (http://www.lib.uoa.gr/anoikti-epistimi/ypiresia-gia-tin-anoikti-epistimi.html) με στόχο την ευαισθητοποίηση, προώθηση, υποστήριξη και υλοποίηση πολιτικών και υπηρεσιών Ανοικτής Επιστήμης, οι οποίες απευθύνονται στην Πανεπιστημιακή κοινότητα, αλλά και στην κοινωνία. Ειδικότερα στο πλαίσιο υλοποίησης πολιτικών Ανοικτής Πρόσβασης, η ΒΚΠ,παρέχει δύο πληροφοριακά συστήματα, τα οποία είναι ευθυγραμμισμένα με τις προαναφερθείσες προσεγγίσεις:

1. Στο Ιδρυματικό Αποθετήριο “Πέργαμος” (http://www.lib.uoa.gr/sylloges/psifiakes-sylloges/idrymatiko-apothetirio-psifiaki-bibliothiki-pergamos.html) έχει δημιουργηθεί η συλλογή “Επιστημονικές δημοσιεύσεις, ερευνητικό και άλλο υλικό” (https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/1081404), στην οποία τα μέλη του πανεπιστημιακού δικτύου του ΕΚΠΑ έχουν τη δυνατότητα αυτο-απόθεσης/αυτο-αρχειοθέτησης εργασιών που έχουν εκδώσει, καθώς και τα ερευνητικά τους δεδομένα.
2. Το Σύστημα Ηλεκτρονικής Εκδοτικής (e-Publishing, http://www.lib.uoa.gr/ypiresies/ilektroniki-ekdosi-periodikon.html) δίνει τη δυνατότητα έκδοσης διαχείρισης και φιλοξενίας ηλεκτρονικών περιοδικών ΑΠ σε διεθνείς και εθνικές ερευνητικές ομάδες, στις οποίες συμμετέχουν μέλη του ΕΚΠΑ. Συγκεκριμένα, το σύστημα καλύπτει όλο το φάσμα της εκδοτικής διαδικασίας (κατάθεση εργασιών από τους συγγραφείς, ανάθεση σε κριτές (reviewers) από τους επιμελητές ύλης του περιοδικού (editors), αποστολή σχολίων στους συγγραφείς, διαχείριση αναθεωρημένων και τελικών εκδόσεων των άρθρων, μέχρι και την οικονομική διαχείριση των τελών δημοσίευσης).

Συμπερασματικά, με δεδομένο το ταχύτατα αναπτυσσόμενο και εξελισσόμενο περιβάλλον των πολιτικών Ανοικτής Πρόσβασης και κατ’ επέκταση Ανοικτής Επιστήμης, η στοχοθέτηση της ΒΚΠ προσανατολίζεται στη μελέτη, ανάδειξη, συνεχή πληροφόρηση και υποστήριξη της ακαδημαϊκής κοινότητας για τις  διαδικασίες και υποδομές Ανοικτής Επιστήμης και την τεκμηρίωση, ανάδειξη και διάχυση του επιστημονικού έργου που παράγεται στο Πανεπιστήμιο.