Παγκόσμια Ημέρα Ραδιοφώνου – 13 Φεβρουαρίου -, ημέρα γιορτής για το μέσον που συντροφεύει εκατομμύρια ανθρώπους ανά τον κόσμο και ήδη διανύει τον δεύτερο αιώνα ύπαρξής του.
Ήταν 1906, παραμονή Χριστουγέννων, όταν ο Reginald Fessenden πραγματοποίησε την πρώτη ραδιοφωνική μετάδοση από το Brant Rock της Μασαχουσέτης. Έπαιξε την “Άγια νύχτα” και διάβασε απόσπασμα από τη Βίβλο. Ήταν τα πρώτα δειλά βήματα του ραδιοφώνου, ενός μέσου που γρήγορα εξελίχθηκε, εξαπλώθηκε κι έγινε αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των ανθρώπων.
Ένας από τους πρωτοπόρους της ελληνικής ραδιοφωνίας, ο Κώστας Πετρόπουλος, Καθηγητής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο οποίος στις αρχές της δεκαετίας του ’20 επέδειξε ένα ολοκληρωμένο σύστημα ραδιοφωνικής λήψης στην Εταιρεία Φυσικών Επιστημών, χαρακτήριζε το ραδιόφωνο ως «εντελώς απρόβλεπτη εφαρμογή του ασυρμάτου ή της ραδιοφωνίας, όπως επεκράτησε να λέγεται η άνευ σύρματος μεταβίβασις ήχων». Μια απρόβλεπτη εφαρμογή που από τις πρώτες αναλογικές συχνότητες μέχρι τη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, δεν έχασε την ουσία της: την αμεσότητά της στην απεύθυνση στο κοινό.
Στη μακρόχρονη πορεία του το ραδιόφωνο αντιμετώπισε σοβαρές υπαρξιακές προκλήσεις, όμως σ’ αυτόν τον κόσμο που αλλάζει ραγδαία, κατάφερε να παραμείνει μια σταθερή αξία. Παρέμεινε ένα δημοφιλές μέσο ενημέρωσης και ψυχαγωγίας, μια ζωντανή φωνή που γεφυρώνει αποστάσεις, μια συντροφιά που δίνει ρυθμό στην καθημερινότητά μας και δημιουργεί δεσμούς ανάμεσα στον παραγωγό και τον ακροατή. Η σχέση αυτή, θερμή και προσωπική, είναι η δύναμη του μέσου και συγκροτείται μέσα από μια επαναληπτική διαδικασία οικειοποίησης και δημιουργίας της «ακουστικής εικόνας».
Η εμφάνιση της τηλεόρασης ήταν η πρώτη πρόκληση, όμως το ραδιόφωνο προσαρμόστηκε. Όπως παρατηρεί ο Μάρσαλ ΜακΛούαν «μια από τις πολλές επιδράσεις της τηλεόρασης στο ραδιόφωνο ήταν η μεταβολή του από ψυχαγωγικό μέσο σ’ ένα είδος πληροφοριακού νευρικού συστήματος. Δελτία ειδήσεων, σήματα ώρας, στοιχεία για την κυκλοφορία και, πάνω απ’ όλα, μετεωρολογικά δελτία συνεισφέρουν σήμερα στην ενίσχυση της εγγενούς δυνάμεως του ραδιοφώνου να εμπλέκει τους ανθρώπους μεταξύ τους».
Η δεύτερη σημαντική πρόκληση είναι η εμφάνιση των νέων μέσων και η στροφή των ανθρώπων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ακόμη και η ονομασία του ραδιοφώνου που σχετίζεται με την ασύρματη μετάδοση του σήματός του (radio), δοκιμάζεται, καθώς το μέσο μετάδοσης του ραδιοφωνικού μηνύματος αλλάζει. Σ’ έναν κόσμο ώσμωσης δυνητικής και πραγματικής πραγματικότητας, το ραδιόφωνο περνά στα νέα μέσα: το webradio είναι γεγονός ενώ τα podcasts προκαλούν όχι μόνο τον τρόπο ακρόασης, αλλά και τον ίδιο τον τρόπο σύνθεσης του ηχητικού περιεχομένου. Το κοινό συμμετέχει όχι μόνο με παρεμβάσεις ή μηνύματα στις παραδοσιακές ραδιοφωνικές εκπομπές, αλλά και παράγει περιεχόμενο.
Ο Bertolt Brecht οραματιζόταν ένα ραδιόφωνο που δεν θα ήταν μονόπλευρο, αλλά αμφίδρομο. Δεν θα ήταν ένα μέσο διανομής, αλλά ένα μέσο αμφίδρομης επικοινωνίας. Αυτό το όραμα πραγματώθηκε με την εμφάνιση των νέων μέσων: η συμμετοχικότητα του κοινού μέσα από podcasts, live εκπομπές και αλληλεπιδραστικά προγράμματα κάνει το ραδιόφωνο πιο ζωντανό από ποτέ.
Η Παγκόσμια Ημέρα Ραδιοφώνου ανακηρύχθηκε από τη Γενική Διάσκεψη της UNESCO στην 36η σύνοδό της το 2011 και υιοθετήθηκε από την 67η σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών το 2012. Ως ημερομηνία εορτασμού ορίστηκε η 13η Φεβρουαρίου, επέτειος της δημιουργίας του Ραδιοφώνου των Ηνωμένων Εθνών το 1946. Η ημέρα αυτή δεν είναι απλώς ο εορτασμός ενός μέσου, αλλά μια υπενθύμιση της δύναμής του.
Σήμερα, λοιπόν, ας γιορτάσουμε το ραδιόφωνο. Όχι σαν κάτι παλιό, αλλά σαν κάτι ζωντανό και πολύτιμο. Γιατί όσο κι αν αλλάξουν οι τεχνολογίες, θα υπάρχει πάντα μια φωνή που θα μας κρατάει συντροφιά και ζωντανές θα παραμένουν στη μνήμη και την ψυχή μας οι φωνές εκείνες που ταυτίστηκαν με το ραδιόφωνο.
