Της Παρασκευής Ματσώτα | Καθηγήτρια Αναισθησιολογίας, Διευθύντρια Β΄ΠΚΑ
Η πάνω από δύο χρόνια εμπειρία με την αντιμετώπιση των COVID-19 ασθενών έχει δώσει πλέον τη δυνατότητα στους ερευνητές να μελετήσουν τις πιθανές μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της λοίμωξης COVID-19. Οι Ιατροί της Β΄ Πανεπιστημιακής Κλινικής Αναισθησιολογίας (Β΄ΠΚΑ) της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Ευσταθία Πιστιώλη, Δήμητρα Σαμαρά, Κωνσταντίνος Αργυρός, Παναγιώτης Μπριασούλης και Παρασκευή Ματσώτα (Καθηγήτρια Αναισθησιολογίας, Διευθύντρια Β΄ΠΚΑ) συνοψίζουν τα ευρήματα του άρθρου «σχολιασμού κατόπιν πρόσκλησης» των Kenneth Fiala και συνεργατών με τίτλο «Post‑COVID Pain Syndromes» που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Current Pain and Headache Reports (DOI: https://doi.org/10.1007/s11916-022-01038-6).
Σε αυτό το άρθρο διερευνήθηκε η τρέχουσα βιβλιογραφία που σχετίζεται με τα μακροχρόνια σύνδρομα πόνου μετά από COVID-19 λοίμωξη συμπεριλαμβανομένων του χρόνιου πόνου, της εμμένουσας ορχεοδυνίας, της κεφαλαλγίας και του επίμονου θωρακικού πόνου με σκοπό την αναγνώριση των υποκείμενων παθογενετικών μηχανισμών και των πιθανών παραγόντων κινδύνου που σχετίζονται με την εμφάνισή τους.
Χρόνιος Πόνος
Πρόκειται για άτυπο σύμπτωμα μετά από λοίμωξη Covid-19, παρατηρούμενο συνηθέστερα μετά από νοσηλεία σε ΜΕΘ. Στους πιθανούς παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνονται: οξύς πόνος, παρατεταμένος μηχανικός αερισμός, παρατεταμένη ακινησία, νευρομυϊκός αποκλεισμός, επαναλαμβανόμενη πρηνής θέση, νευρολογική προσβολή, ηλικία (ηλικιωμένοι), φυσική κατάσταση, συνοσηρότητες (κυρίως υπέρταση). Ο σημαντικότερος παράγοντας στην παθογένεσή του θεωρείται το σύνδρομο επίμονης φλεγμονής, ανοσοκαταστολής & καταβολισμού (persistent inflammation, immunosuppression, catabolism syndrome, PICS), μία δυσανάλογα επιθετική αντιφλεγμονώδης απάντηση στη λοίμωξη που οδηγεί σε ανοσοκαταστολή και ενοχοποιείται επιπλέον για ορχεοδυνία και άλλα συμπτώματα (καταβολή, κεφαλαλγία, δύσπνοια). Η θεραπεία του χρόνιου πόνου μετά από Covid-19 λοίμωξη διερευνάται, ώστε να καθοριστεί η πλέον αποτελεσματική και εάν αυτή διαφέρει από τη συνηθισμένη. Υπάρχοντα δεδομένα υποδηλώνουν ότι η λοίμωξη Covid-19 συμβάλει στην εκδήλωση του πόνου ανεξάρτητα από παράγοντες παρατεταμένης νοσηλείας.
Εμμένουσα ορχεοδυνία
O πόνος στους όρχεις αποτελεί μια σπάνια μεταλοιμώδη επιπλοκή που σχετίζεται με τον ιό SARS-CoV-2. Σύμφωνα με μελέτες, ο ιός εισέρχεται στα κύτταρα των όρχεων μέσω σύνδεσής του στους υποδοχείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης 2 (ACE2) προκαλώντας φλεγμονή και ιστική βλάβη. Εντούτοις, υπάρχουν μελέτες στις οποίες διαπιστώθηκε ότι σε άτομα θετικά στον SARS-CoV-2, το mRNA του ιού δεν εντοπίστηκε στον ορχικό ιστό τους ούτε στο σπέρμα τους, αν και παρατηρήθηκε μείωση στην ποιότητα του σπέρματος. Μια άλλη μελέτη αναφέρει πως η ορχίτιδα προκαλείται από αγγειΐτιδα σε έδαφος διαταραχών πηκτικότητας. Ωστόσο, οι παθογενετικοί μηχανισμοί της ορχεοδυνίας δεν έχουν πλήρως εξακριβωθεί. Η αναγνώριση των ασθενών υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση του συνδρόμου και η ανεύρεση της σωστής θεραπείας είναι μείζονος σημασίας.
Κεφαλαλγία
Η κεφαλαλγία παρατηρείται συνήθως ως οξύ σύμπτωμα κατά την COVID-19 λοίμωξη, αλλά δυνητικά εμφανίζεται και ως μακροχρόνια επιπλοκή με επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής. Από μια βιβλιογραφική ανασκόπηση φαίνεται ότι, η πλέον κοινή νευρολογική εκδήλωση της νόσου είναι ο πονοκέφαλος και η ζάλη. Σε μία δεύτερη ανασκόπηση παρουσιάζεται συσχέτιση της ικανότητας εισβολής του ιού στο νευρικό σύστημα με την αιματογενή διασπορά και την ανάδρομη νευραξονική μεταφορά του. Άλλος προτεινόμενος μηχανισμός είναι και η καταιγίδα κυτοκινών. Στην διαφορική διάγνωση μεταξύ κεφαλαλγίας από COVID-19 και πρωτοπαθούς αιτιάσεως κεφαλαλγίας είναι χρήσιμη η συμβολή εξειδικευμένου Νευρολόγου. Ως προς τη θεραπευτική αντιμετώπιση της κεφαλαλγίας από COVID-19 θα πρέπει να τονισθεί, ότι δεν υπάρχουν σχετικές κατευθυντήριες θεραπευτικές οδηγίες, όμως, διάφορες προσεγγίσεις στη βιβλιογραφία προτείνουν τη χρήση αντιεπιληπτικών και στεροειδών φαρμάκων και αναπνευστικές ασκήσεις. Συμπερασματικά, κρίνεται σημαντικό να συνεχιστεί η έρευνα για την πρόληψη και θεραπεία της κεφαλαλγίας ως μακροχρόνιας επιπλοκής του COVID-19.
Επίμονος θωρακικός πόνος
Ο επίμονος θωρακικός πόνος είναι ένα από τα συχνότερα μακροχρόνια συμπτώματα σε ασθενείς που έχουν αναρρώσει από SARS-CoV-2. Ο θωρακικός πόνος μπορεί να σχετίζεται με φλεγμονώδη προσβολή της καρδιάς, καθώς έχει αποδειχτεί ότι είναι αρκετά συχνή η συμμετοχή της καρδιάς, χωρίς να σχετίζεται απαραίτητα με τη σοβαρότητα της νόσησης από τον κορωνοϊό. Αιτιολογικά, θεωρείται πιθανή η συσχέτιση με την υψηλή έκφραση του υποδοχέα ACE2 στα μυοκαρδιακά κύτταρα. Μία άλλη πιθανή αιτία θωρακικού πόνου μπορεί να είναι η πνευμονική εμβολή, ειδικά όταν συνοδεύεται από ρηχή αναπνοή. Πρέπει συμπερασματικά οι ασθενείς με χρόνιο θωρακικό πόνο μετά από λοίμωξη με SARS-CoV-2, εκτός από την αντιμετώπιση του πόνου, να διερευνούνται για την πιθανή ύπαρξη καρδιολογικής νόσου, όπως περικαρδίτιδας ή μυοκαρδίτιδας ή πνευμονικής εμβολής.
Συμπερασματικά, η αυξανόμενη εκδήλωση των διαφόρων συνδρόμων πόνου μετά από COVID-19 λοίμωξη απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση με στόχο τόσο την πληρέστερη διευκρίνιση της υποκείμενης παθολογίας τους όσο και τη βελτιστοποίηση της θεραπευτικής τους αντιμετώπισης.
