Το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών (ΠΜΣ) «Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία και Ιστορία της Τέχνης» του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, το οποίο ιδρύθηκε κατά το ακαδημαϊκό έτος 2018-19 και λειτουργεί χωρίς δίδακτρα, θα ξεκινήσει μεταπτυχιακό σεμινάριο με τίτλο: «Αστικές και λαϊκές τέχνες στη σύγχρονη πόλη: αποκλίσεις και αλληλεπιδράσεις», κατά το χειμερινό και εαρινό εξάμηνο. Πρόκειται για διατμηματική συνεργασία μεταξύ Λαογραφίας και Ιστορίας της Τέχνης που σκοπό έχει τη συνολικότερη ερμηνεία των όψεων τεχνών στη σύγχρονη πόλη.
Το σεμινάριο οργανώνουν ο Δημήτρης Παυλόπουλος, καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης και ο Γιώργος Κούζας, επίκουρος καθηγητής Αστικής Λαογραφίας.
Το μεταπτυχιακό αυτό σεμινάριο δεν έχει ως στόχο απλώς την περιγραφή των «καλών» και των «λαϊκών» τεχνών, όπως αναπτύχθηκαν στα ελληνικά αστικά κέντρα τον 20ό αιώνα. Αποβλέπει σε πολλαπλή στόχευση.
Καταρχάς, επιχειρεί να αναδείξει τη δυναμική παρουσία των τεχνών (δημιουργία, επιβίωση αλλά και πρόσληψη από το ευρύτερο κοινό) στον σύγχρονο αστικό χώρο που εξ ορισμού είναι χώρος ισχυρών διαδράσεων, ιδιαίτερα μετά από την άφιξη των προσφύγων το 1922 αλλά και με τη μεταπολεμική υπερσυγκέντρωση πληθυσμού στα ελληνικά αστικά κέντρα. Σε δεύτερο επίπεδο, φιλοδοξεί να τονίσει τόσο τις μεταξύ τους ομοιότητες όσο και τις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στην επώνυμη και στη συχνά ανώνυμη καλλιτεχνική δημιουργία. Ανιχνεύει επιπλέον τη δυναμική-δυαδική αλληλεπίδραση μεταξύ επώνυμης και λαϊκής τέχνης κατά τον 20ό και πρώιμο 21ο αιώνα στην ελληνική πόλη. Ειδικότερα ως προς τις εικαστικές τέχνες θα μας απασχολήσουν τα παραδείγματα λαϊκών και λαϊκότροπων καλλιτεχνών, με αναφορά στην τεχνοκριτική/τεχνοϊστορική πρόσληψή τους από την περίοδο του Μεσοπολέμου και εντεύθεν. Ως προς τις λαϊκές τέχνες, θα γίνει θεωρητική εισαγωγή στην έννοια της λαϊκής τέχνης (είδη, χαρακτηριστικά γνωρίσματα, αισθητική, χρηστικότητα, θεωρητική διαδρομή του όρου στην Ελλάδα), καθώς και στη θεωρία των αντικειμένων (κοινωνική ζωή και πολιτισμική βιογραφία των αντικειμένων). Στη συνέχεια θα αναλυθούν οι εξής περιπτώσεις:
Α) Κεραμική: αναφορά στο πώς αναπτύχθηκε στην Αίγινα, στη Σίφνο, στην Κρήτη και στα Δαρδανέλλια (Τσανάκκαλε) της Μ. Ασίας και πώς μετεξελίχθηκε στον αστικό χώρο με αναφορά τόσο σε συγκεκριμένους λαϊκούς καλλιτέχνες (Μηνάς Αβραμίδης, Βασίλης Βαρδαξής, κ.ά.) αλλά και σε «ανώνυμους» αγγειοπλάστες στο Μαρούσι και στη Νέα Ιωνία, που είναι απόγονοι προσφύγων του 1922 και άλλων εσωτερικών μεταναστών.
Β) Μεταλλοτεχνία-αργυροχρυσοχοΐα: συνοπτική αναφορά στα περιώνυμα κέντρα αργυροχρυσοχοΐας, όπως ήταν τα Ιωάννινα, και στους σύγχρονους μετασχηματισμούς της σήμερα σε εργαστήρια κοσμημάτων στην πόλη.
Γ) Ξυλογλυπτική: αναφορά στους σκαλιστές και στους ταγιαδόρους από το Μέτσοβο, τον Τύρναβο και από άλλες περιοχές, που κυριάρχησαν όχι μόνο στον ελλαδικό χώρο, αλλά ευρύτερα στον βαλκανικό, καθ’ όλον τον 18ο και 19ο αιώνα. Ανάλυση των τάσεων ξυλογλυπτικής στην πόλη, κυρίως με ανάλυση του διακοσμητικού ρόλου των ξυλόγλυπτων στα αθηναϊκά αρχοντικά σπίτια των αστών.
Δ) Λιθογλυπτική και μαρμαρογλυπτική: ιδιαίτερα θα αναλυθούν περιπτώσεις μαρμαρογλυπτών που άσκησαν την τέχνη τους σε νεκροταφεία, όπως ήταν οι αδελφοί Γιακουμής και Φραγκίσκος Μαλακατές από τα Υστέρνια της Τήνου που δημιούργησαν στο Α΄ Κοιμητήριο Αθηνών και αλλού, όπως και ανάλογες περιπτώσεις «ανώνυμων» τεχνιτών του μαρμάρου στα κοιμητήρια της Νίκαιας και του Αμαρουσίου.
Ε) Εμπορικά δίκτυα ειδών «επώνυμης» και «λαϊκής» τέχνης σήμερα στην πόλη. Μέσα από ήδη συγκεντρωμένο εθνογραφικό υλικό με συνεντεύξεις από ρακοσυλλέκτες, αρχαιοπώλες, παλαιοπώλες και γκαλερίστες, θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε τις διαδρομές των αντικειμένων τέχνης από την οικία στον δημόσιο χώρο ή στην γκαλερί, και την καινούργια δεύτερη ζωή τους στη σύγχρονη πόλη.
Εκτός των θεωρητικών ζητημάτων που θα αναπτυχθούν, το μάθημα θα έχει και εφαρμοσμένη διάσταση. Θα υπάρξουν επισκέψεις τόσο σε εργαστήρια καλλιτεχνών όσο και σε εργαστήρια τεχνιτών (μαρμαρογλυφεία, νεκροταφεία, εργαστήρια κεραμικής, καμίνια κεραμιστών, κ.λπ.) ώστε οι φοιτητές και οι φοιτήτριες να γνωρίσουν εκ του σύνεγγυς τον τρόπο δημιουργίας των αντικειμένων.
Το μεταπτυχιακό σεμινάριο θα πραγματοποιείται κάθε Τετάρτη 12.00΄-15.00΄ στην κυψέλη 613. Όσοι/όσες φοιτητές/φοιτήτριες επιθυμούν να το παρακολουθήσουν ως ακροατές/ακροάτριες είναι ευπρόσδεκτοι/ες.
