Συνέντευξη για τις ψυχολογικές επιπτώσεις των Πανελλήνιων Εξετάσεων, καθώς και τη διαχείρισή τους παραχώρησε στην ιστοσελίδα CNN GREECE ο Καθηγητής Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ Αλέξανδρος – Σταμάτιος Αντωνίου.
«Αναπτυξιακή εμπειρία, όχι τελική κρίση»: Το ψυχικό κόστος των Πανελληνίων και η διαχείρισή του (cnn.gr)
Οι Πανελλήνιες παραμένουν μία από τις πιο φορτισμένες εμπειρίες της εφηβείας. Για πολλούς μαθητές, το αποτέλεσμα μοιάζει να καθορίζει όχι μόνο το μέλλον τους αλλά και την προσωπική τους αξία.
Ο καθηγητής Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ Αλέξανδρος – Σταμάτιος Αντωνίου εξηγεί στο CNN Greece γιατί η αποτυχία δεν είναι το «τέλος», πώς επηρεάζει την αυτοεικόνα των νέων και ποιος είναι ο ρόλος γονιών και σχολείου στη διαχείριση αυτής της κρίσιμης περιόδου.
Οι Πανελλήνιες εξετάσεις δεν είναι απλώς μια εκπαιδευτική διαδικασία. Για χιλιάδες εφήβους αποτελούν μια βαθιά προσωπική δοκιμασία, συνδεδεμένη με προσδοκίες, άγχος, οικογενειακή πίεση και φόβο αποτυχίας. Σε μια ηλικία όπου η ταυτότητα ακόμη διαμορφώνεται, το αποτέλεσμα των εξετάσεων μπορεί εύκολα να μετατραπεί λανθασμένα σε μέτρο προσωπικής αξίας.
Όπως εξηγεί ο Αλέξανδρος – Σταμάτιος Αντωνίου, «οι Πανελλήνιες εξετάσεις συνιστούν ένα κρίσιμο γεγονός κατά την εφηβεία, καθώς συμπίπτουν με μια περίοδο κατά την οποία η προσωπική ταυτότητα βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση».
Η επιτυχία μπορεί να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση και το αίσθημα ικανότητας, ενώ η αποτυχία συχνά συνοδεύεται από έντονη απογοήτευση, αμφιβολία και ψυχική επιβάρυνση.
Ο ίδιος τονίζει πως «ιδιαίτερα προβληματική είναι η ταύτιση της σχολικής επίδοσης με τη συνολική προσωπική αξία», καθώς αυτή η σύνδεση μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλή αυτοεκτίμηση και σύγχυση ταυτότητας, ωστόσο ο βαθμός δεν μπορεί να συνοψίσει τις δυνατότητες, τον χαρακτήρα ή το μέλλον ενός νέου ανθρώπου.
Η αποτυχία δεν είναι ταυτότητα
Το πιο δύσκολο κομμάτι μετά από ένα αρνητικό αποτέλεσμα είναι η διαχείριση του συναισθήματος. Πολλοί μαθητές αισθάνονται ότι «απέτυχαν ως άνθρωποι» και όχι απλώς σε μια εξεταστική διαδικασία. Ωστόσο, σύμφωνα με τον καθηγητή, αυτή είναι μια επικίνδυνη και στρεβλή ερμηνεία.
«Η αποτυχία αποτελεί μια συγκεκριμένη επίδοση σε συγκεκριμένες συνθήκες αξιολόγησης και όχι αντικειμενικό μέτρο των δυνατοτήτων ή της προσωπικότητάς του», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Η πρώτη ουσιαστική κίνηση είναι να δοθεί χώρος στο συναίσθημα. Η απογοήτευση, η λύπη ή ακόμη και ο θυμός είναι φυσιολογικές αντιδράσεις. Αυτό που έχει σημασία είναι να μην παγιωθούν ως μόνιμη εικόνα εαυτού.
Ο καθηγητής υπογραμμίζει ότι ο μαθητής χρειάζεται «να υιοθετήσει μια αναστοχαστική και ψύχραιμη στάση, αξιολογώντας τους παράγοντες που οδήγησαν στο αποτέλεσμα, χωρίς να οδηγείται σε υπερβολική αυτοκατηγορία». Η αποτυχία μπορεί να λειτουργήσει ως εμπειρία αυτογνωσίας και όχι ως οριστική ετυμηγορία για τη ζωή.
Ο καθοριστικός ρόλος των γονιών
Σε αυτή τη φάση, η στάση της οικογένειας αποδεικνύεται κρίσιμη. Οι γονείς συχνά, ακόμη και άθελά τους, ενισχύουν την πίεση συνδέοντας την επιτυχία με την αποδοχή ή την κοινωνική καταξίωση. Αυτό όμως μπορεί να επιβαρύνει ακόμη περισσότερο έναν έφηβο που ήδη αισθάνεται ευάλωτος.
«Οι γονείς οφείλουν να παρέχουν συναισθηματική ασφάλεια και άνευ όρων αποδοχή, αποφεύγοντας τον ελεγκτικό λόγο, τις συγκρίσεις και τη σύνδεση του αποτελέσματος με την προσωπική αξία του παιδιού», εξηγεί ο καθηγητής.
Η στήριξη δεν σημαίνει άρνηση της πραγματικότητας ούτε υποτίμηση της προσπάθειας. Σημαίνει ότι το παιδί αντιλαμβάνεται πως η σχέση με τους γονείς του δεν εξαρτάται από έναν βαθμό ή μια σχολή. Η ενθάρρυνση, σύμφωνα με τον ίδιο, πρέπει να επικεντρώνεται «στην προσπάθεια, τη μαθησιακή διαδικασία και την προσωπική πρόοδο, και όχι αποκλειστικά προς το τελικό αποτέλεσμα».
Πανελλήνιες ως εμπειρία ζωής
Το μεγαλύτερο ίσως ζητούμενο είναι να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο οι μαθητές αντιλαμβάνονται τις εξετάσεις. Οι Πανελλήνιες είναι σημαντικές, αλλά δεν είναι η μοναδική ευκαιρία επιτυχίας ούτε η «τελική κρίση» για το μέλλον.
«Οι μαθητές μπορούν να αντιμετωπίζουν τις Πανελλήνιες εξετάσεις ως αναπτυξιακή εμπειρία και όχι ως “τελική κρίση”, όταν υιοθετούν γνωστικές και συναισθηματικές στάσεις που αποδυναμώνουν την απόλυτη σημασία του αποτελέσματος», σημειώνει ο Αλέξανδρος – Σταμάτιος Αντωνίου.
Η ψυχική ανθεκτικότητα, η ισορροπία ανάμεσα στη μελέτη και την προσωπική ζωή, η άσκηση, η ξεκούραση και η ουσιαστική επικοινωνία με υποστηρικτικούς ανθρώπους λειτουργούν προστατευτικά απέναντι στο άγχος και την υπερφόρτιση.
Κυρίως όμως, χρειάζεται να γίνει σαφές ότι οι διαδρομές στη ζωή δεν είναι ποτέ μονοδιάστατες. Μια αποτυχία στις Πανελλήνιες δεν ακυρώνει τις δυνατότητες ενός ανθρώπου ούτε περιορίζει το μέλλον του. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει αφετηρία αναθεώρησης, ωρίμανσης και νέων επιλογών – πολλές φορές πιο ουσιαστικών από εκείνες που αρχικά είχε φανταστεί.
