Το Τακτικό Εξωτερικό Ιατρείο COVID-19 της Α Κλινικής Εντατικής Θεραπείας του ΕΚΠΑ στον Ευαγγελισμό (Long-Covid-19), με υπεύθυνο τον καθηγητή Πνευμονολογίας Γιάννη Καλομενίδη δημιουργήθηκε τον Απρίλιο του 2020 και αρχικά απευθύνθηκε στους ασθενείς που κατά το πρώτο κύμα νοσηλεύτηκαν στον Ευαγγελισμό και μετά το εξιτήριο δεν είχαν διαθέσιμη δομή να απευθυνθούν. Στο ιατρείο υπηρετούν πνευμονολόγοι (επί του παρόντος εκτός του υπεύθυνοι οι κοι Ελευθερίου και Βλαχάκος) και συνεργάζονται καρδιολόγος και ιατροί άλλων ειδικοτήτων που φροντίζουν ασθενείς που εμφανίζουν εξωπνευμονικά προβλήματα.
Μέχρι τον Αύγουστο του 2020 επανεξετάσαμε περισσότερους από τους μισούς ασθενείς μας που είχαν πάρει εξιτήριο την άνοιξη. Αυτή η εμπειρία μας επέτρεψε να μεταφέρουμε στα ελληνικά δεδομένα το ιδιαίτερα εύστοχο βρετανικό πρωτόκολλο παρακολούθησης να σχεδιάσουμε την προοπτική κλινική μελέτη παρακολούθησης PELCS (Prospective Evaggelismos Long-COVID-19 Study) που άρχισε τον Σεπτέμβριο του 2020..
Στην PELCS, παρακολουθούνται επί ένα έτος μετά το εξιτήριο COVID-19 ασθενείς που νοσηλεύτηκαν μεταξύ 9/2020-8/2021. Έχουν συμπεριληφθεί 290 ασθενείς. Μέχρι στιγμής έχουν αναλυθεί δεδομένα από 128 ασθενείς με παρακολούθηση μέχρι 4 μήνες από το εξιτήριο. Οι ασθενείς είχαν μέση (±SD) ηλικία 59,9±12,7 έτη και το 84% είχαν συνοδό χρόνιο νόσημα, συχνότερα παχυσαρκία (43%) και υπέρταση (39%). Το 97% είχε πνευμονία κατά την νοσηλεία (70% είχε αναπνευστική ανεπάρκεια και 8% είχε διασωληνωθεί).
Στην πρώτη επίσκεψη, 68,1±15,8 μέρες μετά την έναρξη των συμπτωμάτων (49,1±14,9 μέρες μετά το εξιτήριο) 68% είχαν συμπτώματα, συχνότερα δύσπνοια προσπάθειας (45%), κόπωση (28%), μυική αδυναμία (22%). Στην δεύτερη επίσκεψη, 122,9±25,3 μέρες μετά την έναρξη των συμπτωμάτων (103,4±4,2 μέρες μετά το εξιτήριο), συμπτώματα είχε το 51%, συχνότερα δύσπνοια προσπάθειας (28%), κόπωση (19%), τριχόπτωση (17%) και μυική αδυναμία (13%).
Η α/α θώρακα που προσκομίστηκε στην 1η επίσκεψη ήταν παθολογική στο 52% (4% σημαντικά ευρήματα). Στην 2η επίσκεψη, η αξονική τομογραφία θώρακα υψηλής ευκρίνειας ήταν παθολογική στο 60% (8% σημαντικά ευρήματα). Στην 2η επίσκεψη ο λειτουργικός έλεγχος αναπνοής ανέδειξε ήπια παθολογική FVC (60-80% της προβλεπόμενης τιμής) στο 7% (1% είχε FVC <60% της προβλεπόμενης τιμής). Η διαχυτική ικανότητα ήταν ελαφρά μειωμένη στο 57% και μόνο στο 14% οι τιμές ήταν < 60% της προβλεπόμενης τιμής).
Ανάμεσα σε στοιχεία γνωστά την στιγμή του εξιτηρίου (δημογραφικά, αναμνηστικό ιστορικό, στοιχεία οξείας νόσου) μόνο η διάρκεια νοσηλείας μπορούσε να προβλέψει την παρουσία δύσπνοιας στην 1η επίσκεψη. Επίσης, διαπιστώσαμε ότι η παρουσία δύσπνοιας σχετιζόταν με παρουσία κόπωσης και την ποιότητα ζωής όπως αυτή εκφράστηκε μέσω της κλίμακας EQ-5D-5L στην 1η επίσκεψη και με παρουσία κόπωσης, ή εφιδρώσεων, με τον FEV1, την FVC και την DLco και όχι με άλλα κλινικοεργαστηριακά χαρακτηριστικά του ασθενή στην 2η επίσκεψη (πολυπαραγοντική ανάλυση).
Συμπερασματικά, η δύσπνοια στην προσπάθεια, η κόπωση και η μυική αδυναμία είναι συνήθη σε ασθενείς που νοσηλεύτηκαν λόγω πνευμονίας COVID-19, και βελτιώνονται με την πάροδο του χρόνου – παρόλ’ αυτά περίπου 50% των ασθενών συνεχίζουν να έχουν κάποια συμπτώματα 100 ημέρες μετά το εξιτήριο. Περίπου ένα μήνα από το εξιτήριο το 50% των ασθενών παρουσιάζει υπολείμματα της πνευμονίας στην α/α θώρακα (σημαντικά ευρήματα στο 4%), ενώ περίπου τρεις μήνες από το εξιτήριο παθολογική αξονική τομογραφία το 60% (σημαντικά ευρήματα στο 8%). Περίπου 100 ημέρες μετά το εξιτήριο αξιόλογη λειτουργική επιβάρυνση της αναπνοής είναι σπάνια. Η μεγάλη διάρκεια νοσηλείας σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα παρουσίας δύσπνοιας περίπου 50 μέρες μετά το εξιτήριό. Το αίσθημα κόπωσης σχετίζεται σταθερά με την παρουσία δύσπνοιας.
Σημειώνουμε ότι οι παρατηρήσεις μας αφορούν νοσοκομειακούς ασθενείς με COVID-19 πνευμονία και ως εκ τούτου δε αφορούν ασθενείς με Long-COVID-19 απότοκο ήπιας νόσου. Η μελέτη PELCS, όταν ολοκληρωθεί, θα συμβάλλει στην κατανόηση της διάρκειας, του είδους και της σοβαρότητας των απώτερων προβλημάτων ασθενών με νοσοκομειακή COVID-19 και θα βοηθήσει στον σχεδιασμό της μετανοσοκομειακής φροντίδας. Η τρέχουσα εικόνα είναι ότι λίγοι ασθενείς με COVID-19 πνευμονία συνεχίζει να έχουν βλάβες στην αξονική τομογραφία θώρακα και ελαφρά μείωση της διαχυτικής ικανότητας των πνευμόνων μετά την πάροδο εξαμήνου από το εξιτήριο αλλά οι ασθενείς αυτοί έχουν ελάχιστα ή καθόλου συμπτώματα,.
Η ομάδα ασθενών που μελετάται στην PELCS μεγαλώνει με ασθενείς που εν τω μεταξύ εξετάζονται στο ιατρείο και η ερευνητική δραστηριότητα διευρύνεται για να εξετάσει τους μηχανισμούς πρόκλησης των συμπτωμάτων και το γενετικό υπόβαθρο της Long-COVID-19. Μέσα από την λογική της πολύπλευρης φροντίδας, η παρατήρηση των ασθενών του ιατρείου μας συμβάλει σε ερευνητικές δραστηριότητες άλλων ομάδων που μελετούν διαφορετικές διαστάσεις της Long-Covid-19.
