Η ακολουθία του Ιερού Νιπτήρος

του Δρ. Φώτιου Αποστολού, Επίκουρου καθηγητή Ιστορίας & Θεολογίας της Λατρείας της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ

Η ακολουθία του Ιερού Νιπτήρος αποτελεί μία από τις ωραιότερες και παραστατικότερες ακολουθίες της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Ιερός Νιπτήρ ανήκει στις παλαιότερες θρησκευτικές τελετές της χριστιανοσύνης, με τις ρίζες της ακολουθίας να εντοπίζονται στους πρώτους αιώνες διάδοσης του χριστιανισμού· ο Αλέξανδρος Μωραϊτίδης χαρακτηρίζει εύστοχα το έθιμο «αρχαιότατον», καθώς υπάρχουν αναφορές για το πλύσιμο των ποδιών από τα πρώτα χρόνια διάδοσης του χριστιανισμού, πριν ακόμη και από το Διάταγμα των Μεδιολάνων (313).

Η θρησκευτική τελετή του Ιερού Νιπτήρος μαρτυρείται για πρώτη φόρα τον τέταρτο αιώνα (305-306) κατά τη Σύνοδο της Ελβίρας (κοντά στη σύγχρονη Γρανάδα της Ισπανίας). Ο 48ος Κανόνας της Συνόδου συνδέει ευθέως την τελετή του βαπτίσματος με το πλύσιμο των ποδιών της Μεγάλης Πέμπτης, ως παρακαταθήκη και πρότυπο ταπεινοφροσύνης από τον Κύριο. Η τοποθέτηση της πλύσης των ποδιών των νεοφώτιστων αμέσως μετά το χρίσμα, όπως και ο κανόνας ορίζει, συνδέεται άμεσα με τη συμβολική πράξη φιλανθρωπίας του Χριστού στον Νιπτήρα. Σύμφωνα και με το Γαλλικανικό Τυπικό, το βάπτισμα συνδέεται με το πλύσιμο των ποδιών. Μάλιστα, αρκετοί, κυρίως στην αρχαία δυτική χριστιανοσύνη, παρανοώντας τον λόγο του Κύριου προς τον Πέτρο «ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ᾿ ἐμοῦ» (Ιω.13,8), θεώρησαν τη νίψη των ποδιών μυστήριο. Ο Αμβρόσιος Μεδιολάνων αναφέρει χαρακτηριστικά ότι η νίψη των ποδιών καθαρίζει τις αμαρτίες. Ετσι, ήταν σύνηθες σε πολλές περιοχές του δυτικού χριστιανικού κόσμου να πλένουν τα πόδια των νεοφώτιστων πριν από το βάπτισμα. O Ιερός Νιπτήρ στην Κωνσταντινούπολη εντασσόταν σε μια σειρά θρησκευτικών δρωμένων που τελούνταν με ιδιαίτερη λαμπρότητα τα βυζαντινά χρόνια. Η τελετή του Νιπτήρος ανήκε στο λεγόμενο θρησκευτικό θέατρο των Βυζαντινών, που από τα πρώιμα βυζαντινά έτη είχε μεγάλη απήχηση στην πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας. Επρόκειτο για θρησκευτικές αναπαραστάσεις της πασχάλιας περιόδου, των οποίων η ανάπτυξη συνέπεσε με την προσπάθεια καταπολεμήσεως από την κυριαρχούσα, πλέον, Εκκλησία του εθνικού θεάτρου. Μαρτυρείται μια σειρά εννέα αναπαραστάσεων θρησκευτικών θεμάτων, που εκτός από τον Νιπτήρα ήταν η έγερση του Λαζάρου, η Βαϊοφόρος, η Τράπεζα, η Προδοσία, η άρνηση του Πέτρου, η εξουθένωση του Ηρώδη, η Σταύρωση και η Ψηλάφηση. Αναφορές για θρησκευτικές αναπαραστάσεις στην Κωνσταντινούπολη έχουμε ήδη από τον 6ο αιώνα επί αυτοκράτορα Μαυρίκιου το 591, τα λεγόμενα κατά τον Θεοφύλακτο Σιμοκάττο «θεανδρινά μυστήρια». Επρόκειτο για αναπαραστάσεις που έτυχαν μεγάλης διάδοσης και στη Δύση, με τη χαρακτηριστική ονομασία «μυστήρια», αλλά με προέλευση αναμφίβολα βυζαντινή. Το θρησκευτικό θέατρο του Βυζαντίου είναι γηγενές, όπως εύστοχα παρατηρεί ο Κουκουλές δεν δέχτηκε καμία δυτική επίδραση. Σύμφωνα με τον Αλέξη Σολωμό, οι θρησκευτικές παραστάσεις του Βυζαντίου μαρτυρούνται από τον 11ο αιώνα, εποχή κατά την οποία βρίσκουμε λαμπρές παραστάσεις του Νιπτήρος στα ψηφιδωτά του Οσίου Λουκά και του Δαφνίου, τα οποία δεν αγιογραφούνταν τυχαία, αλλά σύμφωνα με την επίσημη γραμμή της Εκκλησίας. Οπως τόνισε ο Σολωμός, χαρακτηριστική της σπουδαιότητας των αναπαραστάσεων θρησκευτικών θεμάτων ήταν η μέριμνα του πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριου (1043-1059), ο οποίος εξέδωσε σιγίλλιο, ώστε και γυναίκες να έχουν ενεργό συμμετοχή στις θρησκευτικές θεατρικές παραστάσεις.

[…]

Ολόκληρο το άρθρο, που δημοσιεύθηκε στις 9/4/23 στην Εφημερίδα “Κυριακάτικη Δημοκρατία”, είναι διαθέσιμο στο συνημμένο αρχείο που ακολουθεί.