ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
Γ.Μπαμπινιώτη
Καθηγητού της Γλωσσολογίας,
Πρ. Πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών
Προς μια θεωρία τής εξειδίκευσης στην γλώσσα με επίκεντρο το ρήμα. Το παράδειγμα τής Ελληνικής [Εκδόσεις Πανεπιστημίου Κρήτης 2026, σελ. 279)
Η «Θεωρία τής Εξειδίκευσης στην γλώσσα με επίκεντρο το ρήμα» και με αναφορά στο «παράδειγμα τής ελληνικής γλώσσας» είναι αποτέλεσμα μακρού προσωπικού προβληματισμού για την ουσία τής λειτουργίας τού ρήματος στην πρόταση. Θεωρώντας ότι το ρήμα στην ανθρώπινη επικοινωνία συνιστά έκφραση τού ηρακλείτειου «γίγνεσθαι», δηλαδή τής συνεχούς εναλλαγής των καθημερινών ενεργειών και καταστάσεων στην ζωή μας, υποστηρίζουμε ότι το πλήρες ρήμα (do–verbs) λειτουργεί ως το κέντρο τής πρότασης («λογική ενεργειακή τριάδα»), με όλα τα άλλα στοιχεία που το περιβάλλουν, συντακτικά και σημασιολογικά, να συνθέτουν κλιμακούμενους βαθμούς εξειδίκευσης τού ιδίου και μεταξύ τους. Αντιστοίχως, υποστηρίζουμε ότι στην συνδετική σύνταξη αναδεικνύεται ο ἀλλος πυλώνας, το «εἶναι» τής γλώσσας, πάλι με το ρήμα (be-verbs) στο κέντρο και με εξειδικευτική λειτουργία των λοιπών όρων («εξειδικευτική ταυτοτική τριάδα»).
Ειδικότερα προτείνουμε ότι η γλώσσα περιλαμβάνει δύο είδη προτάσεων:
(1) «λογική ενεργειακή τριάδα»=> Ρήματα τού πράττειν(do verbs)
πηγή ενέργειας – ΕΝΕΡΓΕΙΑ – πλήρωμα ενέργειας
ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΡΗΜΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ
«ενεργοποιητής» «περαιωτής»
ο συγγραφέας έγραψε το κείμενο
(2) «εξειδικευτική /συνδετική ταυτοτική τριάδα» =>«ρήματα τού είναι» / «συνδετικά ρήματα» (be verbs)
πηγή σύνδεσης – ΣΥΝΔΕΣΗ – πλήρωμα σύνδεσης
ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΡΗΜΑ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΜΕΝΟ
Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος / σοφός
Έναντι μιας θεώρησης τής κατανόησης τής πρότασης που ξεκινάει από τις λέξεις —προφανώς με την σειρά που εμφανίζονται στην ομιλία— και μάλιστα από την φωνολογική δομή τους προς την μορφοσυντακτική, η ρηματοκεντρική θεώρηση τής γλώσσας υπαγορεύει διαφορετική διαδικασία: ο ακροατής / αναγνώστης θα κατανοήσει την πρόταση, από την στιγμή που θα φτάσει ή θα αναχθεί και θα εστιάσει στο ρήμα, το μόνο που μπορεί να φωτίσει όλη την πρόταση σε πλήρεις (όχι ελλειπτικές) προτάσεις. Μέχρι διαδικαστικά να εντοπιστεί το ρήμα —ο κεντρικός πυρήνας γύρω από τον οποίο οικοδομείται όλη η πρόταση— δεν είναι δυνατόν να υπάρξει ουσιώδης κατανόηση τής πρότασης. Αυτό στοιχεί και προς το κύριο χαρακτηριστικό τής πρότασης που δεν είναι η γραμμικότητα αλλά η ιεραρχικότητα των συστατικών τής πρότασης.
Γνωσιολογικά, η διαδικασία τής εξειδίκευσης είναι κατ’ ουσίαν μια γνωστική διαδικασία κατά την οποία ο ομιλητής γνωρίζει ποιος ενεργεί, την πηγή τής ενέργειας (το υποκείμενο), τον αποδέκτη, τον στόχο τής ενέργειας (το αντικείμενο) και πρωτίστως την ίδια την ενέργεια (το ρήμα). Μέσα από αυτή την διαδικασία εξειδίκευσης ο ομιλητής οργανώνει, εκθέτει και εκτυλίσσει την σκέψη του.
Η προτεινόμενη «Θεωρία τής Εξειδίκευσης» οδηγεί, προφανώς, και σε αναθεωρήσεις έως ανατροπές σε ισχύουσες μορφές ανάλυσης, όπως λ.χ. στο «δέντρο» απεικόνισης τής ιεραρχικής δομής τής πρότασης, στο οποίο το άμεσα εξαρτώμενο στοιχείο είναι το ρήμα και όχι το υποκείμενο μια και αυτό εξαρτάται από το ρήμα (ως «υποκείμενο τού ρήματος»).
Τελικά υποστηρίζουμε ότι η προτεινόμενη λειτουργία τού ρήματος έχει «καθολικό» χαρακτήρα με ποικίλες τυπολογικές παραμέτρους. Ο ανθρώπινος λόγος, ως καθολικό φαινόμενο, είναι μια ατέρμων διαδικασία εξειδίκευσης τής σκέψης που χωρεί από το γενικό στο ειδικό (αριστοτελική διάκριση γένους και είδους).
