31 Μαΐου: Παγκόσμια Ημέρα κατά του καπνίσματος

Της Παρασκευής Κατσαούνου, Αναπληρώτριας Καθηγήτριας Πνευμονολογίας Ιατρικής Σχολής Ε.Κ.Π.Α., Μονάδα Πνευμονολογίας και Αναπνευστικής Ανεπάρκειας Α΄ΚΕΘ ΓΝΑ Ευαγγελισμός, τ. Πρόεδρος Ομάδος Προαγωγής Υγείας, Ιατρικής Εκπαίδευσης και Διακοπής Καπνίσματος Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας, Μέλος ΔΣ Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας      

Το κάπνισμα είναι η κύρια τροποποιήσιμη αιτία θνησιμότητας παγκοσμίως που ευθύνεται για περίπου 5 εκατομμύρια θανάτους ή 12% του συνόλου των θανάτων (ΔΕΝ ΚΑΠΝΙΖΩ (denkapnizo.org). Οι καπνιστές κατά κανόνα έχουν μια 10ετία λιγότερη εκτιμούμενη επιβίωση, σε σχέση με όσους  δεν κάπνισαν ποτέ. Οι δυσμενείς επιδράσεις του καπνίσματος παρατηρούνται ανεξαρτήτως του τύπου και του τρόπου καπνίσματος. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι ο λόγος που οι καπνιστές  δυσκολεύονται να διακόψουν, παρότι γνωρίζουν τις δυσμενείς επιπτώσεις που αυτό έχει για την υγεία τους, είναι ότι έχουν πλέον εξαρτηθεί από τη νικοτίνη. Η εξάρτηση από τη νικοτίνη δεν είναι απλή συνήθεια, αλλά αποτελεί χρόνιο νόσημα (ICD-10-CM/F17),για το οποίο υπάρχει ασφαλής και αποτελεσματική θεραπεία (συνδυασμός συμπεριφορικής και φαρμακευτικής αγωγής). Η θεραπεία αυτή είναι εξαιρετικά αποτελεσματική και οφείλει να υιοθετηθεί από τους ιατρούς στην καθημερινή τους κλινική πρακτική.  Όμως οι ιατροί δεν είναι εξοικειωμένοι με τη διακοπή του καπνίσματος και μη γνωρίζοντας την ένταση της εξάρτησης από τη νικοτίνη (προκαλεί σωματική εξάρτηση μεγαλύτερη από την κοκαΐνη), έχουν αρνητική στάση απέναντι στους καπνιστές και δε  μπορούν να τους παρέχουν βοήθεια. Η απλή προτροπή της διακοπής του καπνίσματος σε έναν καπνιστή δεν αρκεί, αλλά πρέπει να ακολουθείται από παροχή βοήθειας απεξάρτησης. Ο ορισμός της εξάρτησης άλλωστε είναι ότι γνωρίζω ότι κάτι μου προξενεί βλάβη, αλλά αδυνατώ να διακόψω.

Στα καινούργια καπνικά προϊόντα (ηλεκτρονικό και θερμαινόμενο τσιγάρο) χρησιμοποιείται, όπως και στο κλασσικό τσιγάρο, η εισπνευστική οδός και άρα η πνευμονική κυκλοφορία, που οδηγεί σε ανάλογα επίπεδα νικοτίνης στο αίμα και επομένως εξάρτησης. 

Η διακοπή καπνίσματος αποτελεί την πιο αποτελεσματική παρέμβαση σε σχέση με το κόστος στην ιατρική. Όμως οι καπνιστές που θα προσπαθήσουν να διακόψουν μόνοι τους θα το καταφέρουν μόνο σε ποσοστό 3-5%. Αντίθετα, ο συνδυασμός συμπεριφορικής και φαρμακευτικής αγωγής έχει εξαιρετικά αποτελέσματα και οφείλει να υιοθετηθεί από τους ιατρούς στην καθημερινή τους κλινική πρακτική. Εάν διατεθούν αποτελεσματικοί πόροι και χρόνος για τη διακοπή καπνίσματος, μπορούν να επιτευχθούν μακροπρόθεσμα (στο ένα έτος) ποσοστά επιτυχίας 25% και μεγαλύτερα. Παρ’ όλα αυτά η διακοπή του καπνίσματος έως τώρα έχει ιεραρχηθεί ως λιγότερο σημαντική συγκριτικά με τη διαχείριση άλλων παραγόντων κινδύνου, ακόμη και σε νοσήματα που αποδεδειγμένα οφείλονται αιτιολογικά στο κάπνισμα, όπως η Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια και ο καρκίνος του πνεύμονα. Οι επαγγελματίες υγείας οφείλουν να υιοθετήσουν συμπεριφορά θεραπευτικής αντιμετώπισης ενός χρόνιου νοσήματος με πιθανές υποτροπές. Η συμβουλευτική αγωγή από γιατρούς και άλλους επαγγελματίες υγείας αυξάνει σημαντικά τα ποσοστά αποχής. Η ερώτηση του αν καπνίζεις και η βραχεία συμβουλή είναι ανάμεσα στις τρεις πρώτες παρεμβάσεις πρόληψης. Βραχεία συμβουλή είναι η μικρής διάρκειας παρέμβαση (30 sec μέχρι 3 min) που γίνεται στη διάρκεια της καθημερινής κλινικής πράξης, ώστε οι ασθενείς να κινητοποιηθούν να αναζητήσουν περαιτέρω βοήθεια. Γίνεται προσπάθεια για εμπλοκή του ασθενή σε περαιτέρω συζήτηση για την αλλαγή του τρόπου ζωής του και παροχή πληροφοριών γύρω από τη σημασία της αλλαγής συμπεριφοράς αλλά και απλές συμβουλές που στηρίζουν αυτή την αλλαγή. Η Σύντομη Συμβουλευτική Παρακίνηση σε κλινικό πλαίσιο είναι εφικτή (εντός 3-5 λεπτών) και αποτελεσματική (40% των καπνιστών θα πραγματοποιήσουν απόπειρα διακοπής). Μπορεί να  παρέχεται στο 80% του γενικού πληθυσμού τουλάχιστον μια φορά το χρόνο. Όμως αυτό απαιτεί εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας. Όλοι οι ιατροί οφείλουν να γνωρίζουν να παρέχουν Σύντομη Συμβουλευτική Παρακίνηση, η οποία θα έπρεπε να αποτελεί αντικείμενο σε προπτυχιακό μάθημα. Επιπρόσθετα η κινητοποιητική συνέντευξη, μια και εκτός από βασικό εργαλείο για τη διακοπή του καπνίσματος, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε όλη την κλινική πράξη μας πράξη θα μπορούσε να αποτελεί μέρος της προπτυχειακής εκπαίδευσης των φοιτητών, όπως ήδη συμβαίνει και στο εξωτερικό. Άλλα εμπόδια  αναφορικά με τη χορήγηση αρωγής για τη διακοπή του καπνίσματος στους καπνιστές από τους επαγγελματίες υγείας αποτελούν η έλλειψη χρόνου καθώς και το κάπνισμα των ίδιων των επαγγελματιών υγείας. Η διακοπή του καπνίσματος οφείλει να αποτελέσει προτεραιότητα και βασική γνώση όλων των ιατρών και επαγγελματιών υγείας.

Τα οφέλη της διακοπής καπνίσματος είναι πολλαπλά και υπαρκτά όποτε και να επιτευχθεί η διακοπή του καπνίσματος. Φυσικά όσο νωρίτερα γίνει τόσο μεγιστοποιούνται τα οφέλη. Ενδεικτικά η διακοπή του καπνίσματος αποτελεί την παρέμβαση που:

1. Βελτιώνει την επιβίωση του καρκίνου του πνεύμονα, ακόμη και όταν η διακοπή γίνει μετά τη διάγνωση της κακοήθειας.
2. Σταματάει την επιδείνωση της Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας και βελτιώνει τα συμπτώματα της νόσου.
3. Μειώνει τον κίνδυνο σοβαρών παροξύνσεων άσθματος.
4. Μειώνει τα θανατηφόρα συμβάματα και κατά 32% τον κίνδυνο μη θανατηφόρου επανεμφράγματος. 
5. Μειώνει τον επιπρόσθετο κίνδυνο για στεφανιαίο σύμβαμα κατά 50% μέσα στα 2 πρώτα έτη μετά τη διακοπή με σημαντικό όφελος να είναι εμφανές ήδη από τους πρώτους λίγους μήνες. 
6. Μειώνει τον κίνδυνο των αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων σταθερά μετά τη διακοπή, ώστε και οι πρώην καπνιστές έχουν μετά από 5-15 έτη τον ίδιο κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου με αυτόν που έχουν όσοι δεν κάπνισαν ποτέ. 
7. Μειώνει κατά 10 φορές την πιθανότητα ακρωτηριασμού σε ασθενείς με περιφερική αρτηριακή νόσο και τη θνητότητα κατά 50%.
8. Μειώνει τη θνησιμότητα  σε ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια κατά 30% μετά από 1 έτος.
9. Μειώνει την πιθανότητα επιπλοκών κατά την κύηση
10.  Βοηθάει στον έλεγχο του σακχαρώδη διαβήτη.
11. Βελτιώνει την ψυχική υγεία.