23 Απριλίου: Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου και Πνευματικών Δικαιωμάτων (UNESCO) – Ημέρα Αγγλικής Γλώσσας και Ημέρα Ισπανικής Γλώσσας (Ο.Η.Ε.)

Η 23η Απριλίου, επέτειος του θανάτου των William Shakespeare, Miguel de Cervantes και Inca Garcilaso de la Vega (1616) επελέγη από την UNESCO (Παρίσι, 1995) ως ημέρα-ορόσημο για την παγκόσμια λογοτεχνία. Με τη θεσμοθέτηση αυτής της ημερομηνίας ως Παγκόσμιας Ημέρας Βιβλίου και Πνευματικών Δικαιωμάτων, η UNESCO αποτίει φόρο τιμής στο βιβλίο και τον δημιουργό του, αποβλέποντας παράλληλα στην καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας, καθώς και στην προβολή της αναντικατάστατης συμβολής της πνευματικής δημιουργίας στην κοινωνική και πολιτισμική πρόοδο. Μέσα από ένα ευρύ πλέγμα δράσεων –από το Δίκτυο Δημιουργικών Πόλεων Λογοτεχνίας και την καλλιέργεια του εγγραμματισμού έως την ενίσχυση ευέλικτων ψηφιακών μορφών μάθησης και την προώθηση της ανοιχτής πρόσβασης στην επιστημονική γνώση και στο εκπαιδευτικό υλικό– προασπίζεται διεθνώς η δημιουργικότητα, η πολιτισμική πολυμορφία και το δικαίωμα όλων σε ισότιμη πρόσβαση στη γνώση.

Υπό αυτήν την έννοια, η 23η Απριλίου δεν αποτελεί απλώς επετειακή αναφορά, αλλά ηχηρή υπόμνηση ότι το βιβλίο εξακολουθεί να αποτελεί καίριο φορέα ιστορικής και πολιτισμικής συνέχειας, γνώσης και αυτογνωσίας. Ο Cervantes (Don Quijote de la Mancha) το διατυπώνει με αφοπλιστική ακρίβεια: «La pluma es lengua del alma» («Η πένα είναι γλώσσα της ψυχής»), ενώ ο Shakespeare (Twelfth Night) υπενθυμίζει:  «There is no darkness but ignorance» («Δεν υπάρχει σκοτάδι παρά μόνο άγνοια»).

Στην Ελλάδα, η 23η Απριλίου εορτάζεται πανελλαδικά με δράσεις όπως ο Περίπατος Βιβλίου της Ένωσης Ελληνικού Βιβλίου, υπό το σύνθημα «Διαβάζω και αλλάζω». Ταυτόχρονα, η ημέρα συνδέεται με την καταλανική παράδοση του Αγίου Γεωργίου (Sant Jordi), γνωστή ως «Ημέρα των Βιβλίων και των Ρόδων», κατά την οποία η αγορά ενός βιβλίου συνοδεύεται από την προσφορά ενός τριαντάφυλλου, σε μια όμορφη σύζευξη γνώσης, πνευματικής άνθησης και γενναιοδωρίας.

Σε αυτήν την ευρύτερη πνευματική και πολιτισμική συνάντηση εντάσσεται οργανικά και η Φιλοσοφική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου το βιβλίο κατέχει κεντρική και αδιαμφισβήτητη θέση στη διδασκαλία, την έρευνα και τη συνολική ακαδημαϊκή εμπειρία. Η πιο απτή έκφραση αυτής της παρουσίας είναι η Βιβλιοθήκη της Φιλοσοφικής Σχολής, η οποία λειτουργεί από τον Ιανουάριο του 2019 ως ενιαία βιβλιοθήκη, ύστερα από την ενοποίηση δεκαέξι επιμέρους σπουδαστηρίων, και στεγάζεται σε αυτοτελές κτήριο 7.500 τετραγωνικών μέτρων, όμορο προς τη Σχολή, με αρχιτεκτονικό σχέδιο που παραπέμπει σε ανοιχτό βιβλίο. Οι συλλογές της περιλαμβάνουν περίπου 500.000 τεκμήρια, 4.000 τίτλους επιστημονικών περιοδικών, 20.000 τόμους σπάνιων εκδόσεων, καθώς και 82 βυζαντινά και μεταβυζαντινά χειρόγραφα. Πρόκειται, επομένως  για έναν από τους σημαντικότερους πυρήνες μελέτης, έρευνας και ανοιχτής πρόσβασης  για τους φοιτητές και τους ερευνητές.

Ταυτόχρονα, το Εργαστήριο Ιστορίας του Βιβλίου του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών προσεγγίζει το βιβλίο στη σύνθετη ιστορική, υλική και πολιτισμική του διάσταση. Αντιμετωπίζοντας το βιβλίο ως πολιτισμικό αγαθό αλλά και φορέα ιδεών, το Εργαστήριο μελετά την παραγωγή του ως χρηστικού αντικειμένου και ως έργου τέχνης, τους όρους δημιουργίας του σε όλα τα στάδια και τη δυναμική σχέση που αναπτύσσει με τον αναγνώστη του, αναδεικνύοντάς το όχι μόνο ως φορέα κειμένου, αλλά ως σύνθετο ιστορικό, αισθητικό και κοινωνικό φαινόμενο.

Η 23η Απριλίου, όμως, αφορά άμεσα την ίδια την ταυτότητά της Φιλοσοφικής Σχολής του ΕΚΠΑ, για έναν ακόμη ουσιώδη λόγο: ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (2010) έχει συνδέσει την ημερομηνία αυτή με τον εορτασμό της Αγγλικής και της Ισπανικής γλώσσας, αναγνωρίζοντας σε αμφότερες όχι μόνο τη διεθνή ακτινοβολία τους, αλλά και τη βαθιά λογοτεχνική τους παράδοση. Έτσι, η ημέρα αυτή δεν παραπέμπει μόνο στο βιβλίο ως υλικό και πνευματικό φορέα πολιτισμού, αλλά και στη γλώσσα ως το κατεξοχήν μέσο μέσα από το οποίο η γνώση, η μνήμη και η δημιουργία κληροδοτούνται και αναδημιουργούνται.

Στο ακαδημαϊκό περιβάλλον της Φιλοσοφικής Σχολής, η Αγγλική και η Ισπανική γλώσσα αποτελούν πεδία συστηματικής διδασκαλίας, έρευνας και πολιτισμικής καλλιέργειας· η μελέτη των γλωσσών συναντά τη λογοτεχνία, τη γλωσσολογία, τη μετάφραση, τη διερμηνεία και την ιστορία των πολιτισμών που αυτές εκφράζουν, με την πολυγλωσσία και την πολιτιστική ποικιλομορφία να συνιστούν καθημερινή εκπαιδευτική και ερευνητική πράξη.

Το Τμήμα Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας θεραπεύει συστηματικά τους άξονες της γλώσσας, της γλωσσολογίας, της λογοτεχνίας και του πολιτισμού των αγγλόφωνων χωρών. Ταυτόχρονα, η ερευνητική του δραστηριότητα ενισχύεται από εξειδικευμένες εργαστηριακές δομές, όπως το Εργαστήριο Μεταφραστικών Σπουδών και Διερμηνείας ΜΕΤΑ-ΦΡΑΣΕΙΣ και το Εργαστήριο Διγλωσσίας και Ψυχογλωσσολογίας BiPsy Lab. Το Τμήμα Ισπανικής Γλώσσας και Φιλολογίας –το μοναδικό στον ελλαδικό χώρο που προσφέρει προπτυχιακές, μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές– καλλιεργεί με συνέπεια τη μελέτη της Ισπανικής γλώσσας, της λογοτεχνίας και του πολιτισμού της Ισπανίας και της Λατινικής Αμερικής, έχοντας ως σημαντικό άξονα και το Εργαστήριο Έρευνας Ισπανικών και Λατινοαμερικανικών Σπουδών, το οποίο ενισχύει περαιτέρω την ερευνητική φυσιογνωμία και τη διεθνή εξωστρέφεια του Τμήματος.

Υπό αυτό το πρίσμα, ο Shakespeare και ο Cervantes δεν αποτελούν απλώς τιμώμενα πρόσωπα μιας επετείου, αλλά σταθερά σημεία αναφοράς δύο ζωντανών λογοτεχνικών παραδόσεων που εξακολουθούν να διδάσκονται, να ερμηνεύονται, να μεταφράζονται και να νοηματοδοτούνται εκ νέου στο παρόν.

Επομένως, η 23η Απριλίου, για τη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ, δεν είναι απλώς συμβολική επέτειος, αλλά  η συνάντηση του βιβλίου με τη γλώσσα, της λογοτεχνίας με τη μετάφραση, της μνήμης με τη γνώση, του ανθρώπου με τον εαυτό του και τον κόσμο.

Δημήτριος Λ. Δρόσος
Καθηγητής
Κοσμήτωρ Φιλοσοφικής Σχολής
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών