Την Πέμπτη 8 Οκτωβρίου 2026 τιμήθηκε η Παγκόσμια Ημέρα Όρασης, με κεντρικό μήνυμα της Διεθνούς Αρχής Πρόληψης της Τύφλωσης (IAPB) το «Αγαπήστε τα μάτια σας – Η όραση επηρεάζει κάθε πτυχή της ζωής μας». Το μήνυμα αναδεικνύει μια σημαντική πρόκληση για τη δημόσια υγεία, καθώς σχεδόν όλοι οι άνθρωποι θα αντιμετωπίσουν κάποιο πρόβλημα οφθαλμικής υγείας κατά τη διάρκεια της ζωής τους, ενώ περισσότεροι από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι παγκοσμίως εξακολουθούν να μην έχουν πρόσβαση στις υπηρεσίες φροντίδας που χρειάζονται. Η ημέρα υπενθυμίζει ότι η όραση συνδέεται άμεσα με την αυτονομία, την εκπαίδευση, την εργασία, την ψυχική υγεία και τη συνολική ποιότητα ζωής.
Στην Ελλάδα, περίπου 16.000 άτομα λάμβαναν επίδομα τύφλωσης το 2020, αριθμός που δεν περιλαμβάνει το σύνολο των ανθρώπων με προβλήματα όρασης. Με αφορμή τη φετινή ημέρα, η Πανελλήνια Ένωση Αμφιβληστροειδοπαθών (Π.Ε.Α.), η οποία δραστηριοποιείται από το 1989 στην υποστήριξη ατόμων με σοβαρές παθήσεις του αμφιβληστροειδούς, της ωχράς κηλίδας και του οπτικού νεύρου, παρουσίασε το πρώτο μέρος μελέτης για το προφίλ υγείας των ατόμων με αναπηρία όρασης στην Ελλάδα. Η μελέτη αξιοποιεί δεδομένα της Έρευνας Υγείας της ΕΛΣΤΑΤ/EUROSTAT 2019-2020 και εξετάζει 16 άτομα με σοβαρή αναπηρία όρασης, σε ποσοστό 80% και άνω.
Τα ευρήματα επισημαίνουν σημαντικές δυσκολίες στην κινητικότητα, στην αυτοεξυπηρέτηση και στην καθημερινή λειτουργικότητα. Το 75% των συμμετεχόντων/ουσών είναι γυναίκες και το 62,5% άτομα ηλικίας 80 ετών και άνω. Τρία στα τέσσερα άτομα αναφέρουν μέτριο έως πολύ σοβαρό σωματικό πόνο, ενώ περισσότεροι από τους μισούς συμμετέχοντες/ουσες αναφέρουν αισθήματα μελαγχολίας ή καταθλιπτικής διάθεσης κατά την περίοδο αναφοράς. Παράλληλα, εννέα στους δέκα χρειάζονται υποστήριξη για την προσωπική φροντίδα και την κάλυψη καθημερινών αναγκών, κυρίως από μέλη της οικογένειάς τους. Παρότι το περιορισμένο και ηλικιακά προσδιορισμένο δείγμα δεν επιτρέπει γενικεύσεις στον συνολικό πληθυσμό με αναπηρία όρασης, τα δεδομένα καθιστούν φανερές σημαντικές ανάγκες αποκατάστασης και κοινωνικής φροντίδας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαπίστωση ότι στις/στους περισσότερες/ους συμμετέχουσες/οντες δεν εντοπίζονται σημαντικές δυσκολίες στη μνήμη, στη συγκέντρωση και στην ακοή. Το εύρημα αυτό ενισχύει τη σημασία της αξιοποίησης των υφιστάμενων γνωστικών και αισθητηριακών δυνατοτήτων μέσω εξατομικευμένων προγραμμάτων εκπαίδευσης και αποκατάστασης.
Στο πλαίσιο αυτό, οι επιστημονικές προσεγγίσεις της ειδικής αγωγής και της ψυχολογίας λαμβάνουν ιδιαίτερη σημασία. Στα μαθήματα, στα σεμινάρια καθώς και στις άλλων δράσεις του ΠΜΣ «Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση» του ΠΤΔΕ/ΕΚΠΑ αναδεικνύεται συστηματικά η σημασία των γνωστικών διεργασιών και των εξατομικευμένων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων. Ειδικότερα, οι επιτελικές λειτουργίες, όπως η μνήμη εργασίας, η γνωστική ευελιξία και ο ανασταλτικός έλεγχος, συνδέονται με την οργάνωση της συμπεριφοράς, τη μάθηση, την προσαρμογή σε νέες συνθήκες και την επίλυση καθημερινών προβλημάτων. Η προσέγγιση αυτή παρέχει ένα χρήσιμο θεωρητικό υπόβαθρο για την πολυαισθητηριακή εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία όρασης. Η συστηματική αξιοποίηση της αφής, της ακοής, της όσφρησης και των κιναισθητικών πληροφοριών μπορεί να ενισχύσει την πρόσληψη ερεθισμάτων και τη δημιουργία νοητικών αναπαραστάσεων του περιβάλλοντος, υποστηρίζοντας τη μάθηση και την ανάπτυξη λειτουργικών δεξιοτήτων.
Μεταξύ των αισθήσεων, η όσφρηση αποτελεί συχνά έναν παραμελημένο αισθητηριακό δίαυλο, ιδιαίτερα κατά την παιδική ηλικία. Η οσφρητική αγωγή, δηλαδή η συστηματική εξάσκηση στην αναγνώριση, στη διάκριση, στην ταξινόμηση και στην ονομασία οσμών, μπορεί να ενταχθεί σε δραστηριότητες πολυαισθητηριακής μάθησης. Μέσα από βιωματικές εμπειρίες, τα παιδιά συνδέουν οσμές με αντικείμενα, χώρους, τρόφιμα, μνήμες και λεκτικές έννοιες, καλλιεργώντας την παρατηρητικότητα και την αισθητηριακή τους επίγνωση.
Στο «Εγχειρίδιο Προγράμματος Παρέμβασης για την ανάπτυξη της οσφρητικής αγωγής» το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα η Πανελλήνια Ένωση Αμφιβληστροειδοπαθών, ο καθηγητής του ΠΤΔΕ/ΕΚΠΑ Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου τονίζει ότι για τα παιδιά με αναπηρία όρασης, η όσφρηση μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά στην αναγνώριση του περιβάλλοντος και στην ανάπτυξη δεξιοτήτων καθημερινής ζωής. Παράλληλα, δραστηριότητες οσφρητικής αναγνώρισης και κατηγοριοποίησης μπορούν να συνδυαστούν με ασκήσεις προσοχής, μνήμης και γλωσσικής επεξεργασίας. Προς την κατεύθυνση αυτή εντάσσεται το πρόγραμμα οσφρητικής αγωγής «ΜΕΛΙΤΗ» της Π.Ε.Α. (2025-2026), το οποίο απευθύνεται σε άτομα με αναπηρία όρασης και άλλες ειδικές ομάδες πληθυσμού. Η πρωτοβουλία προβάλει τις δυνατότητες αξιοποίησης της όσφρησης στο πλαίσιο οργανωμένων εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, με προοπτική την ενίσχυση της αισθητηριακής επίγνωσης και της καθημερινής λειτουργικότητας.
Η Παγκόσμια Ημέρα Όρασης αποτελεί, συνεπώς, μια υπενθύμιση ότι η προστασία της οφθαλμικής υγείας θα πρέπει να συνδυάζεται με την επιστημονικά τεκμηριωμένη αποκατάσταση, την ψυχοκοινωνική υποστήριξη και την καλλιέργεια όλων των αισθήσεων από την παιδική ηλικία.
Γιατί το να «αγαπάμε τα μάτια μας» σημαίνει όχι μόνο να προστατεύουμε την όρασή μας, αλλά και να αναγνωρίζουμε τη σημασία όλων των αισθητηριακών και γνωστικών δυνατοτήτων που επιτρέπουν στον άνθρωπο να μαθαίνει, να επικοινωνεί και να ζει με αυτονομία και αξιοπρέπεια.
