Παρίσι, 5 Οκτωβρίου 1966. Σε μια διάσκεψη υπό την αιγίδα της UNESCO και της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας υιοθετείται ένα κείμενο ορόσημο για το επάγγελμα του εκπαιδευτικού, καθώς αναγνωρίζεται ως επάγγελμα υψηλής κοινωνικής αξίας. Για πρώτη φορά, η διεθνής κοινότητα αναγνωρίζει ότι η διδασκαλία δεν είναι απλώς ένα λειτούργημα, αλλά ένα επάγγελμα που απαιτεί εξειδικευμένη γνώση, διαρκή επιμόρφωση, αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας και κοινωνική αναγνώριση. Φέτος, συμπληρώνοντας 60 χρόνια και με αφορμή την επέτειο της Παγκόσμιας Ημέρας Εκπαιδευτικών που καθιερώθηκε το 1994, για μια ακόμη χρονιά τιμάμε τους εκπαιδευτικούς. Την ίδια στιγμή αναρωτιόμαστε: άραγε, τι πρόοδο έχουμε κάνει από τότε μέχρι σήμερα σε σχέση με τις παραπάνω αρχές; Εξακολουθούν να παραμένουν ζητούμενο ή έχουν επιτευχθεί;
Ας ξεκινήσουμε από τις λέξεις και την ετυμολογία τους, γιατί οι λέξεις θυμούνται πράγματα που καμιά φορά ξεχνάμε. Στα ελληνικά, ο όρος «εκπαιδευτικός» προέρχεται από το «εκπαιδεύω» (εκ- + παιδεύω), που ανάγεται στο «παις, παιδός»: κυριολεκτικά, αυτός που ασχολείται με το παιδί. Στα γαλλικά το «enseignant» και στα ιταλικά το «insegnante» προέρχονται από το λατινικό insignare, που σημαίνει «σημαδεύω». Αντίστοιχα, η λέξη «δάσκαλος» στα αγγλικά, «teacher», προέρχεται από το παλαιοαγγλικό tǣcan, που σημαίνει «δείχνω». Στα ιαπωνικά, το «sensei» (先生) σημαίνει κυριολεκτικά «γεννημένος πριν» και στα κινεζικά, «lǎoshī» (老师), τίμιο, σεβαστό πρόσωπο και πρότυπο. Τέλος, στα σανσκριτικά το «guru» σημαίνει κυριολεκτικά: αυτός που έχει βάρος, κύρος και βαθιά γνώση.
Εκπαιδευτικός, λοιπόν, είναι αυτός που ασχολείται πραγματικά με το παιδί και αφήνει το σημάδι του πάνω του. Αν σκεφτούμε για λίγο, όλοι μας έχουμε να θυμηθούμε έναν ή μία εκπαιδευτικό που έχουν αφήσει το σημάδι τους πάνω μας: είτε γιατί μας έμαθαν γράμματα, είτε γιατί πίστεψαν σε εμάς, είτε γιατί μας έκαναν να νιώθουμε όμορφα είτε για όλα αυτά μαζί. Όσα χρόνια κι αν έχουν περάσει, το σημάδι είναι ακόμα εκεί. Εκπαιδευτικός είναι, ακόμη, αυτός που δείχνει τον δρόμο όχι μόνο προς τη γνώση, αλλά και προς εκείνα τα ορατά και μη ορατά εφόδια που φέρνουν το παιδί σε επαφή με τη γειτονιά, την τοπική κοινωνία, την περιφέρεια, τη χώρα, την Ευρώπη, τον κόσμο όλο. Εκπαιδευτικός είναι αυτός που «γεννήθηκε πριν», που έχει περπατήσει λίγο πιο μπροστά από τους μαθητές του και απλώνει το χέρι του, για να τους βοηθήσει. Εκπαιδευτικός είναι ένα πρόσωπο με κύρος, που χαίρει σεβασμού από την κοινωνία και αποτελεί πρότυπο προς μίμηση για τους μαθητές του.
Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια του αμερικανού παιδοψυχολόγου Haim Ginott: «Έχω καταλήξει στο τρομακτικό συμπέρασμα πως αποτελώ το καθοριστικό στοιχείο μέσα στην τάξη. Η προσωπική μου προσέγγιση δημιουργεί το κλίμα. Η καθημερινή μου διάθεση φτιάχνει τον καιρό. Ως δάσκαλος, έχω στα χέρια μου μια τρομακτική δύναμη: να κάνω τη ζωή ενός παιδιού θλιβερή ή χαρούμενη. Μπορώ να γίνω όργανο βασανισμού ή εργαλείο έμπνευσης. Μπορώ να ταπεινώσω ή να αστειευτώ, να ανοίξω ή να επουλώσω πληγές. Σε όλες τις καταστάσεις, είναι η δική μου αντίδραση που καθορίζει αν ένα πρόβλημα θα κλιμακωθεί ή θα αποκλιμακωθεί, αν ένα παιδί θα εξανθρωπιστεί ή θα αποξενωθεί».
Η δύναμη του εκπαιδευτικού είναι μεγάλη, όπως και η ευθύνη του απέναντι στην κοινωνία. Και η κοινωνία όμως έχει ευθύνη απέναντι στον εκπαιδευτικό: να αναγνωρίζει την αξία του, τη δουλειά του, τον κόπο του, τις θυσίες του, τις προσπάθειές του, ακόμα και τις αποτυχίες του. Να μιλάει για τους εκπαιδευτικούς όταν η αφοσίωσή τους είναι αξιέπαινη και το απότυπωμά τους μεγάλο, που είναι ο κανόνας, και όχι μόνο όταν κάτι πάει στραβά, που είναι η εξαίρεση. Να θυμάται ότι πίσω από κάθε επιστήμονα, κάθε επαγγελματία, κάθε ενεργό πολίτη, υπάρχει τουλάχιστον ένας ή μία εκπαιδευτικός που κάπου, κάποτε, πίστεψε σε εκείνον όταν ο ίδιος δεν πίστευε, που του έμαθε πώς να σκέφτεται, να αισθάνεται και να συμπεριφέρεται.
2026. Εξήντα χρόνια αργότερα η αλήθεια αυτή που αναγνώρισε η διεθνής κοινότητα δεν χρειάζεται διεθνή κείμενα για να αποδειχθεί. Την αποδεικνύουν καθημερινά χιλιάδες εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο, που δείχνουν, αφήνουν το σημάδι τους και ανοίγουν τον δρόμο στα παιδιά και στο μέλλον.
Χρόνια Πολλά σε όλους και όλες τους/τις εκπαιδευτικούς! Σας ευχαριστούμε.
Καθηγητής Θωμάς Μπαμπάλης,
Πρόεδρος του ΠΤΔΕ-ΕΚΠΑ
Αν. Καθηγήτρια Κωνσταντίνα Τσώλη
ΠΤΔΕ-ΕΚΠΑ
