Άρθρο της καθηγήτριας του ΕΚΠΑ Τζένης Λαλιούτη στο ένθετο Νέες Εποχές του Βήματος της Κυριακής

Άρθρο της αναπληρώτριας καθηγήτριας Νεότερης και Σύγχρονης Πολιτικής και Κοινωνικής Ιστορίας της Ευρώπης στο ΕΚΠΑ Τζένης Λαλιούτη με τίτλο “Σύνορα και ιδεολογία” στο ένθετο Νέες Εποχές του Βήματος της Κυριακής, που ήταν αφιερωμένο στη θεματική “Οι μεθόριοι της Ευρώπης”.

Σε μια βαρυσήμαντη ομιλία, τον Μάρτιο του 1946, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ όρισε μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα, τον αναδυόμενο τότε Ψυχρό Πόλεμο. Στο Φούλτον του Μιζούρι, παρουσία του αμερικανού προέδρου Χάρι Τρούμαν, περιέγραψε την απειλή που αντιπροσώπευε η Σοβιετική Ενωση κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου για την αμερικανική ηγεσία. «Από το Στετίνο στη Βαλτική έως την Τεργέστη στην Αδριατική ένα σιδηρούν παραπέτασμα πέφτει στην ήπειρο». Με τη φράση αυτή, ο Τσόρτσιλ εισήγαγε στον δημόσιο λόγο μία νέα γεωγραφία της ευρωπαϊκής ηπείρου, στην οποία η ιδεολογία λειτουργούσε ως σύνορο.

Την ίδια περίοδο, ένα άλλο πρόσωπο με ιδιαίτερη επίδραση στην εξέλιξη του Ψυχρού Πολέμου, ο διπλωμάτης Τζόρτζ Κέναν, καθιέρωσε τον ολοκληρωτισμό ως το κύριο πρίσμα πρόσληψης της Σοβιετικής Ενωσης. Αντιπαρέβαλε τη Ρωσία/ΕΣΣΔ προς τη Δύση, ενσωματώνοντας στην αναπαράσταση της πρώτης στοιχεία από τον λόγο περί ασιατικού δεσποτισμού, όπως είχε διαμορφωθεί στη λόγια σκέψη. Για τον Κέναν, η Ευρώπη ήταν μια κουρασμένη οντότητα, που επιζητούσε την αμερικανική προστασία, επιθυμούσε «καθοδήγηση παρά ευθύνη».

Με το Σχέδιο Μάρσαλ, τον επόμενο χρόνο, η Ευρώπη δυτικά του σιδηρού παραπετάσματος θα γινόταν ο τόπος της αμερικανικής παρέμβασης, ένα τεράστιας εμβέλειας έργο ανασυγκρότησης της οικονομίας, της κοινωνίας και του κράτους. Τα εργαλεία αυτής της παρέμβασης, αλλά και ο λόγος της αμερικανικής διαφήμισης, συνέβαλαν καθοριστικά στην αναπαράσταση του ευρωπαϊκού χώρου ως ενιαίου. Η ιδέα μιας Ευρώπης στην οποία τα εσωτερικά σύνορα υποχωρούν προς χάριν ενός κοινού παραγωγικού, καταναλωτικού και πολιτισμικού μοντέλου, ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την αμερικανική επιρροή.

Μείζονα ορόσημα, όπως η διαίρεση της Γερμανίας, η δημιουργία του ΝΑΤΟ (1949) και του Συμφώνου της Βαρσοβίας (1955), παγίωσαν τη θεώρηση της Ευρώπης ως συνόρου της ατλαντικής κοινότητας. Ο «ελεύθερος κόσμος» προσδιοριζόταν με βάση τη φιλελεύθερη δημοκρατία, την οικονομία της αγοράς, αλλά και την αντίθεση στον κομμουνισμό. Γεωστρατηγικά, οικονομικά, ιδεολογικά και πολιτισμικά, η Ευρώπη ήταν συνιστώσα της Δύσης. Οι ταυτότητες και οι οριοθετήσεις που παρήγαγε ο Ψυχρός Πόλεμος δανείζονταν γεωγραφικούς όρους που, όμως, είχαν κατεξοχήν ιδεολογικό περιεχόμενο. Η Δύση, η Ανατολή και οι εχθροί τους ήταν παράγωγα μιας διακριτής γεωγραφίας, που είχε να επιδείξει πλήθος αντιφάσεων.  Η Ελλάδα υπήρξε ένα από τα παραδείγματα της αμφισημίας που χαρακτήριζε τη γεωγραφία της Δύσης. Από τα πρώτα «θερμά» μέτωπα του Ψυχρού Πολέμου, η Ελλάδα ήταν, στην αμερικανική οπτική, μια χώρα της Μέσης Ανατολής.

Συγχρόνως, στον δημόσιο λόγο, η Ελλάδα αναγνωριζόταν ως λίκνο της δημοκρατίας και ως τέτοιο ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της ευρωπαϊκής ταυτότητας και της Δύσης. Η θέση της Ευρώπης δεν ήταν απαλλαγμένη από την αγωνία που συνεπαγόταν η μεθοριακή της κατάσταση όχι μόνο λόγω της γειτνίασης με την Ανατολή, αλλά και της νέας ευαλωτότητας που δημιουργούσε η πυρηνική εποχή.

Τα κινήματα διαμαρτυρίας, από τη δεκαετία του 1960 και εξής, ανέδειξαν τον κίνδυνο μετατροπής της Ευρώπης σε πεδίο σύγκρουσης μεταξύ των υπερδυνάμεων. Παράλληλα, ευρωπαίοι πολιτικοί, από διαφορετικές αφετηρίες, αμφισβήτησαν την ψυχροπολεμική γεωγραφία. Ο γάλλος πρόεδρος Σαρλ ντε Γκωλ μιλούσε για μια Ευρώπη «από τον Ατλαντικό ως τα Ουράλια», υποστηρίζοντας έναν διακριτικό ρόλο έναντι των ΗΠΑ.

Ο καγκελάριος της Γερμανίας Βίλι Μπραντ προώθησε μια πολιτική προσέγγισης με την Ανατολή. Η περιφρούρηση της ειρήνης ήταν, για τον Μπραντ, το κατεξοχήν περιεχόμενο της ευρωπαϊκής ταυτότητας. «Η δική μας Ευρώπη γεννήθηκε από την εμπειρία του πόνου και της αποτυχίας» υποστήριζε. Η πολιτική του Μπραντ, όπως και οι Συμφωνίες του Ελσίνκι (1975), συνιστούσαν, συγχρόνως, αναγνώριση των υφιστάμενων συνόρων και προϋπόθεση υπέρβασής τους.

Το 1989, η αρχή του τέλους για τον Ψυχρό Πόλεμο εκτυλίχθηκε στην πόλη-σύμβολο της διαιρεμένης Ευρώπης, το Βερολίνο. Λίγες ημέρες αργότερα, στη διάσκεψη κορυφής της Μάλτας, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ απέδιδε στην «απόφαση της ιστορίας» τα σύνορα που είχαν χαραχθεί στην Ευρώπη. Επέμεινε πως η ιστορία θα αποφάσιζε υπέρ της διατήρησης ή της αλλαγής τους.  Τα σύνορα της Ευρώπης άλλαξαν. Σήμερα, με αφετηρία τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, στην Ευρώπη εκτυλίσσεται μια προσπάθεια αναθεώρησης συνόρων μέσω του πολέμου. Η ιδέα της ρωσικής απειλής επιστρέφει στον ευρωπαϊκό πολιτικό λόγο κουβαλώντας και κατάλοιπα της ψυχροπολεμικής κουλτούρας. Ομως, ανοικτό ζήτημα παραμένει το περιεχόμενο της ευρωπαϊκής ταυτότητας σε έναν κόσμο στον οποίο το σαφές δίπολο Ανατολή/Δύση δεν υφίσταται πλέον.

https://www.tovima.gr/print/nees-epoxes/metavoles-lftou-noitou-xarti-mias-ipeiroucr/