Άρθρο του καθηγητή του ΕΚΠΑ Στέλιου Παπαθανασόπουλου στα «Νέα» με τίτλο «Στο λυκόφως της ενημέρωσης»

Άρθρο του καθηγητή του στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Στέλιου Παπαθανασόπουλου, με τίτλο «Στο λυκόφως της ενημέρωσης» που φιλοξένησαν «ΤΑ ΝΕΑ».

Η ενημέρωση σε παγκόσμιο επίπεδο βιώνει μια ιστορική μετάβαση, η οποία δεν συνιστά πλέον μια απλή ψηφιακή προσαρμογή, αλλά μια βαθιά αναδιάρθρωση του επικοινωνιακού οικοσυστήματος. Σύμφωνα με τα νεότερα στοιχεία της έκθεσης του Ινστιτούτου Ρόιτερ για το 2026, που δημοσιοποιήθηκε προ ημερών, οι παραδοσιακές πηγές ενημέρωσης υποχωρούν με ταχείς ρυθμούς, παραδίδοντας σταδιακά την πρωτοκαθεδρία στις πλατφόρμες τρίτων, δηλαδή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στα δίκτυα διαμοιρασμού βίντεο. Πρόκειται για μια εξέλιξη που επισφραγίζει μεταβολές οι οποίες ωριμάζουν εδώ και δεκαετίες.

Για πρώτη φορά σε παγκόσμια κλίμακα, οι ίδιοι οι ειδησεογραφικοί οργανισμοί χάνουν την άμεση σχέση τους με το κοινό. Οι πλατφόρμες έχουν πλέον ξεπεράσει τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους, τις εφαρμογές και την τηλεόραση ως κύριο δίαυλο πρόσβασης στις ειδήσεις. Η μετατόπιση αυτή έχει ήδη παγιωθεί στα δύο τρίτα των χωρών της έρευνας. Το φαινόμενο δεν αφορά πλέον αποκλειστικά τις νεότερες γενιές.

Η τάση επεκτείνεται πλέον σε όλες τις ηλικιακές κατηγορίες. Σε σύγκριση με το 2021, η προτίμηση προς την τηλεόραση και τους ιστοτόπους έχει μειωθεί αισθητά σε ολόκληρο το ηλικιακό φάσμα. Μοναδικό προπύργιο των παραδοσιακών μέσων παραμένουν οι πολίτες άνω των 55 ετών, οι οποίοι συνεχίζουν να στρέφονται στην τηλεόραση και τις ενημερωτικές ιστοσελίδες. Ωστόσο οι νεότερες γενιές δύσκολα θα υιοθετήσουν τις ενημερωτικές συνήθειες των προκατόχων τους. Αντίθετα, οι μεγαλύτεροι σε ηλικία προσαρμόζονται σταδιακά στα πρότυπα κατανάλωσης περιεχομένου των νεότερων.

Παράλληλα, καταγράφεται μια καθολική στροφή προς το διαδικτυακό βίντεο, το οποίο όμως δεν αφορά πλέον μόνο σύντομα αποσπάσματα στο κινητό τηλέφωνο. Το 77% καταναλώνει ειδησεογραφικά βίντεο εβδομαδιαίως, όμως τα μέσα ενημέρωσης κατέγραψαν η επισκεψιμότητα στις δικές τους πλατφόρμες βίντεο να μειώνεται κατά 5 μονάδες σε σχέση με το 2025 και κατά 10 μονάδες από το 2021. Το κοινό μεταφέρεται μαζικά στο YouTube, το Instagram και το TikTok.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι το 25% των χρηστών του YouTube παρακολουθεί βίντεο διάρκειας άνω των είκοσι λεπτών, ενώ ένας στους πέντε επιλέγει ζωντανές μεταδόσεις. Η οπτικοακουστική ενημέρωση, επομένως, δεν συρρικνώνεται· αντιθέτως, μετασχηματίζεται. Την ίδια στιγμή, το 27% των πολιτών χρησιμοποιεί πλέον έξυπνες τηλεοράσεις για να παρακολουθεί ειδήσεις μέσω εφαρμογών, υποκαθιστώντας σταδιακά τα παραδοσιακά γραμμικά δελτία ειδήσεων.

Η τεχνολογική αυτή μετάβαση συνοδεύεται από μια βαθιά κρίση αξιοπιστίας. Η εμπιστοσύνη προς την ενημέρωση βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο της τελευταίας δεκαετίας, περιοριζόμενη μόλις στο 37% παγκοσμίως. Η υποχώρηση καταγράφεται στις 29 από τις 48 αγορές που εξετάζει η έρευνα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μεγάλοι τηλεοπτικοί φορείς εμφανίζουν σημαντικές απώλειες εμπιστοσύνης, αποτυπώνοντας το διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα στο κοινό και τους παραδοσιακούς ενημερωτικούς θεσμούς.

Το κενό αυτό επιχειρούν να καλύψουν οι ανεξάρτητοι δημιουργοί περιεχομένου και οι influencers. Σχεδόν οι μισοί πολίτες (46%) δηλώνουν ότι ενημερώνονται, έστω κι εν μέρει, μέσω τέτοιων δημιουργών, ενώ το 27% παρακολουθεί πρόσωπα που εξειδικεύονται στην παρουσίαση και ανάλυση ειδήσεων. Προς το παρόν, ωστόσο, η λειτουργία τους παραμένει κυρίως συμπληρωματική. Ταυτόχρονα, μια νέα πύλη εισόδου στον κόσμο της ενημέρωσης αναδύεται μέσα από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η εβδομαδιαία χρήση των AI chatbots για την αναζήτηση ειδήσεων αυξήθηκε στο 10% παγκοσμίως, φτάνοντας το 16% στις ηλικίες κάτω των 35 ετών.

Βρισκόμαστε τελικά μπροστά στο αργό αλλά αδιαμφισβήτητο λυκόφως του παραδοσιακού μοντέλου ενημέρωσης, καθώς οι άλλοτε κυρίαρχοι πυλώνες του χάνουν σταδιακά τον έλεγχο της διανομής του περιεχομένου τους. Η μάχη για την προσοχή, την αξιοπιστία και την επιρροή δεν διεξάγεται πλέον στα πεδία που όριζαν οι εκδότες και οι τηλεοπτικοί σταθμοί, αλλά σε ένα περιβάλλον που διαμορφώνεται από αλγορίθμους, πλατφόρμες και νέους διαμεσολαβητές της πληροφορίας. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν αλλάζει η ενημέρωση, αλλά ποιος θα ελέγχει τους κανόνες του νέου οικοσυστήματος που αναδύεται.