Οι κλιματικές επιπτώσεις στα ενδιαιτήματα των αρχαϊκών ανθρώπων και στη διαδοχή τους

της Μαρίας-Ελένης Χοβαλοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια Βιολογικής Ανθρωπολογίας στο Τμήμα Βιολογίας του ΕΚΠΑ

Timmermann, A., Yun, KS., Raia, P. et al. Climate effects on archaic human habitats and species successions. Nature (2022). https://doi.org/10.1038/s41586-022-04600-9)

Με αφορμή το άρθρο “Climate effects on archaic human habitats and species successions” που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Nature, παρουσιάζεται παρακάτω μια σύνοψη των ευρημάτων σχετικά με τη μελέτη της χωροχρονικής καταλληλότητας των ενδιαιτημάτων πέντε κλάδων ανθρωπογονικών κατά τα τελευταία 2 εκατομμύρια χρόνια χρόνια (ε.χ.π.).

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων 5 εκατομμυρίων ετών, σημειώθηκε σταδιακή μετάβαση των κλιματικών συνθηκών από τη θερμότερη και υγρότερη Πλειόκαινο εποχή (5,3-2,6 ε.χ.π.) στη ψυχρότερη και ξηρότερη Πλειστόκαινο (2,6-0,011 ε.χ.π.). Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι τροπικές σαβάνες και τα ανοιχτά λιβάδια επεκτάθηκαν στην κεντροανατολική Αφρική, γεγονός που, σύμφωνα με τη θεωρία της σαβάνας και τις εκδοχές της, συνέβαλε στην πρώιμη εξέλιξη των ανθρωπογονικών. Επιπλέον, οι κύκλοι Milankovitch, οι οποίοι περιγράφουν τις συλλογικές επιπτώσεις των αλλαγών στις κινήσεις της Γης στο κλίμα της, και ιδίως η μεταβολή στην εκκεντρότητα της γήινης τροχιάς, δημιούργησαν πολλές μεταναστευτικές διαδρομές από την υποσαχάρια Αφρική προς τη βόρεια Αφρική, την Αραβική Χερσόνησο και την Ευρασία.

Περίπου 850-600 χιλιάδες χρόνια πριν (χ.χ.π.), ο H. heidelbergensis (Εικόνα 1) διαχωρίστηκε σε νότιο και βόρειο αφρικανικό κλάδο, ο τελευταίος εκ των οποίων περιελάμβανε πληθυσμούς της βόρειας Αφρικής και της Ευρασίας. Η εντατικοποιημένη διασπορά σε περιοχές εκτός του ισημερινού πιθανά να συνέβη κατά τη διάρκεια περιόδων υψηλής εκκεντρότητας γύρω στα 680 χ.χ.π. και 580 χ.χ.π., οι οποίες αύξησαν την καταλληλότητα των ενδιαιτημάτων σε προηγουμένως αφιλόξενες περιοχές.

Οι ευρασιατικοί πληθυσμοί του βόρειου κλάδου διαχωρίστηκαν περαιτέρω γύρω στα 430 χ.χ.π., πιθανώς δημιουργώντας τους Ντενίσοβαν, οι οποίοι κατοίκησαν τμήματα της κεντρικής και ανατολικής Ασίας.

Στο εσωτερικό της κεντρικής Ευρώπης, ο H. heidelbergensis βίωσε έντονες τοπικές κλιματικές πιέσεις λόγω μεταβολής στην εκκεντρότητα της γήινης τροχιάς και εξελίχθηκε σταδιακά στον H. neanderthalensis (Εικόνα 2), μεταξύ 400 χ.χ.π. και 300 χ.χ.π.

Ο νότιος κλάδος, επίσης, βίωσε σημαντικές κλιματικές πιέσεις στη νότια Αφρική κατά τα στάδια των θαλάσσιων ισοτόπων ( MIS ) 11 και 9, γεγονός που θα μπορούσε να έχει επιταχύνει είτε μια σταδιακή είτε μια απότομη μετάβαση στον H. sapiens. Πιο αναλυτικά, για τον H. sapiens (Εικόνα 3) και τον H. heidelbergensis, οι δύο βασικές περιοχές με κλιματικές συνθήκες κατάλληλες για επικάλυψη περιοχών διαβίωσης εντοπίστηκαν στην κεντροανατολική Αφρική και στη νότια Αφρική. Μια πιο λεπτομερής ανάλυση των κλιματικών συνθηκών έδειξε δύο έντονες περιόδους μειωμένης καταλληλότητας ενδιαιτημάτων στη νότια Αφρική για τον H. heidelbergensis κατά τα 415-360 χ.χ.π. και 340-310 χ.χ.π.. Στη συνέχεια, από το 310 χ.χ.π. έως το 200 χ.χ.π., οι υψηλές τιμές καταλληλότητας ενδιαιτημάτων συσχετίστηκαν με τις πρώτες ενδείξεις του H. sapiens στη νότια Αφρική τόσο από άποψη απολιθωμάτων όσο και αρχαιολογικών ευρημάτων. Η εξαφάνιση του H. heidelbergensis από την νότια Αφρική θα μπορούσε ενδεχομένως να εξηγηθεί με την προοδευτική εξέλιξη του H. heidelbergensis σε H. sapiens. Αντίθετα, στην κεντρική Αφρική σημειώθηκε μεγαλύτερη απόκλιση ενδιαιτημάτων μεταξύ του H. heidelbergensis και του H. sapiens, γεγονός που υποδηλώνει ότι η προοδευτική εξέλιξη του H. heidelbergensis είναι λιγότερο πιθανό να έχει συμβεί σε αυτή την περιοχή απ’ ότι στη νότια Αφρική, τουλάχιστον από κλιματικής σκοπιάς. Τέλος, μια ακόμη μεγάλη κλιματική απορρύθμιση στη νότια Αφρική γύρω στα 210-200 χ.χ.π., κατά τη διάρκεια του θερινού ηλιοστασίου, θα μπορούσε, επίσης, να έχει αυξήσει την περιβαλλοντική πίεση τοπικά στον H. sapiens, οδηγώντας τον σε διασπορά και, στη συνέχεια, σε γενετική διαφοροποίηση.

Διαφαίνεται, λοιπόν, ότι η μεταβολή στην εκκεντρότητα της γήινης τροχιάς έπαιξε σημαντικό ρόλο στον καθορισμό του χώρου και του χρόνου που ζούσαν οι ανθρωπογονικοί.

Στο μουσείο Ζωολογίας του ΕΚΠΑ υπάρχει τμήμα αφιερωμένο στην εξέλιξη των Πρωτευόντων και του ανθρώπου, όπου εκτίθενται αντίγραφα των προπλασμάτων των ανθρωπογονικών, και μπορεί κανείς να παρακολουθήσει την εξέλιξη του γένους μας.

Όλες οι εικόνες προέρχονται από το μουσείο Ζωολογίας του ΕΚΠΑ και τον εργαστηριακό οδηγό του προπτυχιακού μαθήματος “Φυσικής Ανθρωπολογίας” του τμήματος Βιολογίας του ΕΚΠΑ.