Από τα πάθη της ψυχής στον Ντεκάρτ στις συναισθηματικές επήρειες στον Σπινόζα: συγκλίσεις και διαφοροποιήσεις

Περίληψη του άρθρου του Γιάννη Πρελορέντζου [Τμήμα Φιλοσοφίας, ΕΚΠΑ],

«Des passions cartésiennes aux affects spinoziens: convergences et écarts»

[«Από τα πάθη της ψυχής στον Ντεκάρτ στις συναισθηματικές επήρειες στον Σπινόζα: συγκλίσεις και διαφοροποιήσεις»],

στο François-Xavier de Peretti (επιμ.), Descartes et Spinoza. Entre rupture et continuité [Ντεκάρτ και Σπινόζα. Μεταξύ ρήξης και συνέχειας], Aix-en-Provence, Presses Universitaires de Provence, σειρά «Épistémè», 2022, σ. 51-78.

Το ζήτημα του ανθρώπινου θυμικού (των συναισθημάτων, των παθών, των συγκινήσεων κ.λπ.) αποτελεί τις τελευταίες δεκαετίες τόσο αυτό καθεαυτό όσο και ως αντικείμενο της ιστορίας της φιλοσοφίας (από την ελληνική και τη ρωμαϊκή αρχαιότητα και το Μεσαίωνα ως τους νεότερους χρόνους και τη σύγχρονη φιλοσοφία) σημαντικό αντικείμενο φιλοσοφικής έρευνας.

Ήδη από την περίοδο της Αναγέννησης, κυρίως όμως στις απαρχές των νεοτέρων χρόνων, δημοσιεύθηκε μεγάλος αριθμός πραγματειών σχετικά με τα πάθη της ψυχής. Στις δύο τελευταίες δεκαετίες του 16^ου αι. και στο πρώτο μισό του 17^ου αι., γράφτηκαν πολλά σχετικά πονήματα από  χορεία Γάλλων στοχαστών: François de Sales, Nicolas Coëffeteau, Cureau de la Chambre, François Senault, Jean-Pierre Camus κ.ά. Στα έργα αυτά προστίθενται τα σχετικά με τα πάθη κείμενα των εκπροσώπων του νεότερου στωικισμού, κυριότεροι εκ των οποίων είναι ο Φλαμανδός Joost Lipse και οι Γάλλοι Guillaume du Vair και Charron.

Με το ίδιο όμως ζήτημα καταπιάστηκαν και μείζονες φιλόσοφοι των νεοτέρων χρόνων:

α) Όσοι έγραψαν πραγματείες ή αφιέρωσαν μέρη ή κεφάλαια βιβλίων τους στα πάθη: ο Ντεκάρτ (Descartes), κυρίως στα Πάθη της ψυχής και στην Αλληλογραφία του, ο Χομπς (Hobbes), κυρίως στον Λεβιάθαν, ο Σπινόζα, κυρίως στην Ηθική, ο Μαλμπράνς (Malebranche) στην Αναζήτηση της αλήθειας, ο Χιουμ (Hume), κυρίως στην Πραγματεία για την ανθρώπινη φύση, ο Kant, κυρίως στην Ανθρωπολογία υπό πραγματιστικό πρίσμα, κ.ά.

β) Όσοι δεν αφιέρωσαν μεν κάποιο βιβλίο στα πάθη της ψυχής αλλά μελετούν στο έργο τους ορισμένες πτυχές του θέματος: Πασκάλ, Λάιμπνιτς, Λοκ, Βίκο, Μοντεσκιέ, Ρουσσώ, οι Σκώτοι διαφωτιστές κ.ά.

Μετά από τη δημοσίευση σειράς αυτοτελών μελετών για την πραγμάτευση του συναισθηματικού μέρους της ψυχής από τους Ντεκάρτ, Χομπς, Μαλμπράνς –αλλά και από τον Βενιαμίν Λέσβιο και τον Σαρτρ–, στην παρούσα μελέτη προσεγγίζω συγκριτικά, punctum contra punctum, θεμελιώδεις όψεις των δύο σημαντικότερων φιλοσοφικών πραγματεύσεων του ανθρώπινου θυμικού στον 17ο αιώνα: του Ντεκάρτ και του Σπινόζα. Η ενδελεχής μελέτη των κειμένων τους γι’ αυτή την προβληματική, καθώς και κεφαλαιώδους σημασίας ερευνητικών εργασιών για το θέμα στη σύγχρονη διεθνή βιβλιογραφία με οδήγησε στο εξής συμπέρασμα: παρά την αναμφισβήτητη οφειλή του Σπινόζα στον Ντεκάρτ εν προκειμένω, τόσο στο επίπεδο της ορολογίας όσο και στο επίπεδο του περιεχομένου, η θεωρία του είναι λίαν πρωτότυπη βάσει ορισμένων μειζόνων θέσεών του από τις οποίες ξεχωρίζουν οι εξής:

α) Η οντολογία της δύναμης (potentia), που εκφράζεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο συλλαμβάνει τη σχέση ανάμεσα στην ελευθερία και την αναγκαιότητα, καθώς και στο conatus (την τάση κάθε υπαρκτού πεπερασμένου όντος να εμμένει στο είναι του, όσο εξαρτάται από αυτό) ως πηγή των συναισθηματικών επηρειών (affectus) ενάντια στην καρτεσιανή φιλοσοφία του αυτεξουσίου ή ελευθερίας της βουλήσεως (libre arbitre). 

β) Η σπινοζική σύλληψη της ενότητας του σώματος και της ψυχής ενάντια στις θεωρίες του Ντεκάρτ, πρώτον, ότι ψυχή και σώμα συνδέονται, ενώνονται και αλληλεπιδρούν στην περίπτωση του ανθρώπου και, δεύτερον, ότι όλες οι θελήσεις μας είναι ενέργειες –όχι πάθη– της ψυχής.

γ) Οι δύο φιλόσοφοι συλλαμβάνουν διαφορετικά την παθητικότητα και την ενεργητικότητα/δραστηριότητα στον άνθρωπο.

δ) Οι συνέπειες των τριών προαναφερθεισών διαφορών είναι πολύ σημαντικές όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι δύο φιλόσοφοι αντιλαμβάνονται την ικανότητά μας να αμβλύνουμε και, ει δυνατόν, να εξουδετερώνουμε τα αρνητικά συναισθήματα. Δεν συμφωνούν ως προς τη σχέση ανάμεσα στον ορθό λόγο (ratio, raison) και τα πάθη.

ε) Η θεμελιώδης σπινοζική θεωρία της μίμησης των συναισθηματικών επηρειών (affectuum imitatio) ως εξηγητική αρχή των εκφάνσεων του θυμικού στο επίπεδο των διανθρώπινων σχέσεων.

στ) Σε αντίθεση με τον Ντεκάρτ, ο Σπινόζα θεωρεί πρωτεύον το ζεύγος αντίθετων συναισθημάτων χαρά και λύπη και παράγωγό του το ζεύγος αγάπη και μίσος, στο πλαίσιο της διάκρισης ανάμεσα στην εμμένεια και την υπερβατικότητα.

ζ) Σε αντίθεση με τον Ντεκάρτ, ο Σπινόζα δεν περιλαμβάνει κανένα είδος λύπης στις ενέργειες της ψυχής.