Με αφορμή το ντοκιμαντέρ της «Η Καρδιά του Ταύρου», η Kαθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών, Εύα Στεφανή μίλησε στην ιστοσελίδα ethnos.gr για έναν από τους πιο σημαντικούς και πολυσχιδείς Έλληνες δημιουργούς της εποχής μας, τον Δημήτρη Παπαϊωάννου.
«Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου είναι ανελέητος με τον εαυτό του και δεν επαναπαύεται ποτέ» (ethnos.gr)
Η Εύα Στεφανή ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία δημιουργών που κινούνται με άνεση στα όρια και συχνά πέρα από αυτά. Ανάμεσα στο εθνογραφικό ντοκιμαντέρ και τον πειραματικό κινηματογράφο, η ματιά της δεν καταγράφει απλώς, αλλά παρατηρεί, αφουγκράζεται, επιμένει. Γεννημένη στις Ηνωμένες Πολιτείες και εγκατεστημένη στην Αθήνα, έχει διαμορφώσει εδώ και δεκαετίες ένα απολύτως προσωπικό κινηματογραφικό και εικαστικό σύμπαν, στο οποίο το βλέμμα στρέφεται στα σώματα, στις σχέσεις, στην ίδια τη συνθήκη της δημιουργίας.
Με περισσότερες από τριάντα ταινίες στο ενεργητικό της, το έργο της έχει ταξιδέψει σε σημαντικά διεθνή φεστιβάλ, αποσπώντας διακρίσεις και κριτική αναγνώριση, ενώ αφιερώματα σε φεστιβάλ και πανεπιστήμια του εξωτερικού ανέδειξαν τη συνεπή και ανήσυχη πορεία της. Παράλληλα, από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η Εύα Στεφανή επεκτείνει την πρακτική της στον χώρο των εικαστικών, συμμετέχοντας σε κορυφαίες διοργανώσεις όπως η documenta14 και η Μπιενάλε της Βενετίας. Το πρόσφατο έργο της, Το «Φωτεινό Σπήλαιο», μια εγκατάσταση που δημιουργήθηκε κατόπιν ανάθεσης του ΕΜΣΤ, συνομιλεί ανοιχτά με ζητήματα εξουσίας, φύλου και φαντασίας, επιβεβαιώνοντας τη διαρκή της διάθεση για πειραματισμό.
Στην πρόσφατη ταινία της, «Η Καρδιά του Ταύρου»*, η Εύα Στεφανή επιστρέφει στον κινηματογράφο του βλέμματος και της εγγύτητας. Παρακολουθεί για δύο χρόνια την προετοιμασία και την περιοδεία της παράστασης «Εγκάρσιος Προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου, καταγράφοντας όχι μόνο το αποτέλεσμα αλλά, κυρίως, τη διαδικασία. Τις πρόβες, τις αμφιβολίες, τις εντάσεις, τη σωματική και ψυχική φθορά, τη βαθιά πίστη στην τέχνη ως αναγκαία πράξη, ακόμη και σε συνθήκες κρίσης. Η κάμερα, διακριτική και «αθόρυβη», λειτουργεί ως μάρτυρας μιας συλλογικής προσπάθειας, αλλά και ως εργαλείο διείσδυσης στον σύνθετο ψυχισμό ενός καλλιτέχνη που εμπνέει μέσα από την αδιάκοπη αμφισβήτηση.
Η «Καρδιά του Ταύρου» είναι ένα οικείο, σκοτεινό και αισθησιακό πορτρέτο για το τι σημαίνει να δημιουργείς, να επιμένεις και να αναζητάς νόημα πέρα από το προφανές. Μέσα από αυτό το έργο, και συνολικά μέσα από τη διαδρομή της, η Εύα Στεφανή μας καλεί να ξανασκεφτούμε τη σχέση μας με την τέχνη, τον χρόνο και την ίδια τη ζωή — και αυτή ακριβώς η πρόσκληση αποτελεί την αφετηρία της συζήτησης που ακολουθεί.
Ποιο ήταν το πρώτο εσωτερικό ερώτημα που σας ώθησε να ξεκινήσετε το ντοκιμαντέρ «Η Καρδιά του Ταύρου»;
Να μάθω ποιος είναι ο Δημήτρης.
Γνωρίζετε τον Δημήτρη Παπαϊωάννου από τα 17 σας. Πώς ξεκίνησε η φιλία σας και τι θαυμάζετε σήμερα περισσότερο σε αυτόν;
Θυμάμαι ότι υπήρξε πάντα υπερταλαντούχος σε ό,τι έκανε. Ήταν στην ΑΣΚΤ και ζωγράφιζε θαυμάσια, συγχρόνως είχε φτιάξει μια χορευτική ομάδα, την Ομάδα Εδάφους, έγραφε σε δύο περιοδικά εντελώς ριζοσπαστικά για την εποχή τους «Το κοντροσόλ στο Χάος» και «Το μαύρο Μουσείο», έκανε απίστευτα κόμικς, τι άλλο να πω….
Μετά από τόσα χρόνια φιλίας, ποιο είναι το πιο παράδοξο ή αναπάντεχο πράγμα που μάθατε για εκείνον δουλεύοντας δύο χρόνια δίπλα του, ανάμεσα σε πρόβες και περιοδείες;
Ότι ακόμα δεν ξέρω ποιος είναι.
Τον έχετε δει ποτέ να αμφισβητεί τον εαυτό του; Πώς μοιάζει αυτή η στιγμή από τόσο κοντά;
Αμφισβητεί τον εαυτό του συνεχώς, είναι ανελέητος με τον εαυτό του, αλλά αυτό του δίνει δύναμη να ψάξει όλο και πιο βαθιά για να δημιουργήσει κάτι. Στη διάρκεια των προβών βρίσκεται συνέχεια σε αυτήν την ένταση προσπαθώντας να γεννήσει κάτι καινούργιο.
Τι σημαίνει πραγματικά «να παρατηρείς» έναν άνθρωπο; Είναι αποκάλυψη, είναι παιχνίδι, είναι αγάπη ή είναι μια μορφή έκθεσης που δεν ολοκληρώνεται ποτέ;
Κάτι από όλα αυτά. Σίγουρα είναι ένα παιχνίδι hide and seek και για τους δύο ανθρώπους που μπλέκονται σε αυτό. Ο καθένας πότε φανερώνεται και πότε κρύβεται και το ίδιο κάνει και ο άλλος/άλλη.
Έχετε ποτέ νιώσει ότι «προδίδετε» τον άνθρωπο απέναντι από τον φακό; Στην «Καρδιά του Ταύρου» υπήρξε στιγμή που νιώσατε ότι πρέπει να σταματήσετε την κάμερα;
Πολλές φορές και τότε απλώς σταματάω την κάμερα. Αυτοί που κινηματογραφούνται είναι άοπλοι μπροστά σε αυτό το μηχάνημα που πότε μπορεί να είναι όπλο, πότε χάδι, πότε μαγικό ραβδί.
Τι κάνει ένα ντοκιμαντέρ καλό; Η «αλήθεια» του, ο τρόπος δημιουργίας του ή ο τρόπος με τον οποίο ο σκηνοθέτης επιτρέπει να φανεί και ο δικός του εαυτός;
Δεν μπορώ να απαντήσω με ακρίβεια. Σίγουρα, αν δεν υπάρχει ενσυναίσθηση δεν υπάρχει ντοκιμαντέρ.
Πώς βιώνετε τη θέση της γυναίκας – σκηνοθέτιδας στην Ελλάδα σήμερα;
Δεν ξεχωρίζω τη θέση της γυναίκας σκηνοθέτιδας από αυτή των συναδέλφων μου ανδρών.
Κάποια από τα έργα σας έχουν προκαλέσει μηνύσεις, λογοκρισία και έντονο δημόσιο λόγο. Γιατί πιστεύετε ότι το κράτος και ένα μέρος της κοινωνίας φοβάται τόσο την τέχνη;
Φοβάται και επιθυμεί την ίδια στιγμή. Και είναι αδύνατον ν’ αποδεχτεί το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα στην καλλιτεχνική ελευθερία.
Σήμερα νιώθετε ότι ζείτε σε μια δημοκρατική χώρα;
Ζω σ’ ένα δημοκρατικό πολίτευμα, με μία κυβέρνηση εκλεγμένη από τον λαό. Όχι όμως σ’ ένα κράτος δικαίου που σημαίνει μεταξύ άλλων ότι οι υπεύθυνοι της. Κυβέρνησης είναι υπόλογοι απέναντι στο νόμο, υπεύθυνοι για την προστασία βασικών ανθρώπινων δικαιωμάτων και ότι η δικαιοσύνη είναι ανεξάρτητος θεσμός που συγκροτείται από εκπροσώπους που επιβάλλουν το νόμο.
Έχετε μιλήσει για την κατάθλιψη στην εφηβεία σας. Πιστεύετε ότι αυτή η εμπειρία έδωσε βάθος στη δουλειά σας ή κυρίως τραύμα; Ή μήπως στην τέχνη δεν υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στα δύο;
Η μελαγχολία των εφηβικών μου χρόνων ήταν μακρόχρονη και επίπονη, όπως και πολλών άλλων νέων που έζησαν επί χρόνια μέσα σε αυτό. Τώρα τη βλέπω σαν μια ευλογία γιατί μου έδωσε τη δυνατότητα να βλέπω πιο καθαρά τον κόσμο και τον εαυτό μου.
Τι σας απασχολεί περισσότερο σήμερα από ό,τι πριν δέκα χρόνια;
Η έλευση της βαρβαρότητας στη διεθνή σκηνή, η απαξίωση του ανθρώπου, σωματικά και πνευματικά καθώς και η αδυναμία αντίδρασης σε αυτό τον σίφουνα βίας και καταστολής.
Ποιο είναι ένα έργο που ονειρεύεστε να κάνετε αλλά ακόμη φοβάστε επειδή θα εκθέσει εσάς, τον άλλον ή κάτι που δεν θέλετε (ακόμη) να ειπωθεί;
Είμαι τόσο δειλή που δεν μπορώ καν να το φαντασιώσω.
*Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ CineDoc, «Η Καρδιά του Ταύρου» θα πραγματοποιήσει την αθηναϊκή της πρεμιέρα το Σάββατο 31 Ιανουαρίου στις 20.00 στον κινηματογράφο Δαναό, παρουσία των συντελεστών της ταινίας. Επιπλέον, μέσα από το δίκτυο του CineDoc, θα παρουσιαστεί σε Βόλο και Ρέθυμνο, ενώ θα πραγματοποιηθεί ειδική προβολή και στη Θεσσαλονίκη. Η ταινία θα προβάλλεται με ελληνικούς και αγγλικούς υπότιτλους.
