Ενημερωτικό σημείωμα της Υπουργού Παιδείας και Θρησκευμάτων, κ. Ν. Κεραμέως, σχετικά με το επικείμενο νομοσχέδιο του ΥΠΑΙΘ για την τριτοβάθμια εκπαίδευση

Παρουσιάζουμε, ακολούθως, ενημερωτικό σημείωμα της Υπουργού Παιδείας και Θρησκευμάτων, κ. Ν. Κεραμέως, όπως παρουσιάσθηκε στην έκτακτη Σύνοδο Πρυτάνεων, σχετικά με το επικείμενο νομοσχέδιο του ΥΠΑΙΘ για την εν γένει αναβάθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Αλλάζουν όλα στα ΑΕΙ: Εσωτερικό «Erasmus», κοινά και διπλά πτυχία μεταξύ ΑΕΙ, start-ups φοιτητών, νέες αξιοκρατικές διαδικασίες για εκλογές Καθηγητών, βιομηχανικά διδακτορικά

Το επικείμενο νομοσχέδιο του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων για την ενίσχυση της ποιότητας, της λειτουργικότητας και της σύνδεσης των ΑΕΙ με την κοινωνία παρουσίασε η Υπουργός Νίκη Κεραμέως στην έκτακτη Σύνοδο Πρυτάνεων που συνεκλήθη για αυτό το σκοπό, με τη συμμετοχή του Υφυπουργού Άγγελου Συρίγου και του Γενικού Γραμματέα Αποστόλη Δημητρόπουλου.

Βασικές έννοιες που διαπνέουν σχεδόν το σύνολο των ρυθμίσεων είναι η ενίσχυση της αυτονομίας, της ευελιξίας και της αποτελεσματικότητας των Ελληνικών Πανεπιστημίων, η αποκέντρωση των αρμοδιοτήτων από το Υπουργείο προς τα ίδια τα Πανεπιστήμια, η διεπιστημονικότητα, η κινητικότητα φοιτητών και ερευνητών, η ανάπτυξη συνεργασιών, η εξωστρέφεια και η παραγωγή γνώσης, έρευνας και καινοτομίας που διαχέονται προς όφελος της κοινωνίας.

Η νέα νομοθετική πρωτοβουλία διαρθρώνεται σε τέσσερις βασικούς άξονες:

1. Αναβάθμιση ποιότητας ΑΕΙ
2. Ενίσχυση λειτουργικότητας ΑΕΙ
3. Προώθηση σύνδεσης ΑΕΙ με την κοινωνία
4. Εκσυγχρονισμός ΔΟΑΤΑΠ

1. Αναβάθμιση ποιότητας ΑΕΙ

Το νέο πλαίσιο στοχεύει στην πολυεπίπεδη αναβάθμιση της ποιότητας των Ελληνικών Πανεπιστημίων μέσω:

1. της αναμόρφωσης των διαδικασιών οργάνωσης και λειτουργίας των υφιστάμενων προγραμμάτων σπουδών και της δυνατότητας ίδρυσης  σύγχρονων, ανταγωνιστικών και διαθεματικών προγραμμάτων ακολουθώντας τις διεθνείς εξελίξεις στο χώρο της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης,
2. της ενίσχυσης της ερευνητικής δραστηριότητας, της αριστείας και της καινοτόμου έρευνας,
3. της εισαγωγής νέας διαδικασίας εκλογής και εξέλιξης μελών ΔΕΠ που θωρακίζει το αδιάβλητο και την αμεροληψία των διαδικασιών.

Α. Εκσυγχρονισμός των προγραμμάτων σπουδών κάθε κύκλου.

Ειδικότερα εισάγονται νέες ρυθμίσεις που αφορούν σε:

1. θεσμοθέτηση νέου πλαισίου ίδρυσης προγραμμάτων σπουδών α΄, β΄ και γ΄ κύκλου, χωρίς την έγκριση του ΥΠΑΙΘ, υπό την προϋπόθεση πιστοποίησής τους από την ΕΘΑΑΕ πριν την έναρξη λειτουργίας τους, και συνέχισής τους μόνο κατόπιν περιοδικής αξιολόγησής τους ανά 5ετία,
2. δυνατότητα ίδρυσης για πρώτη φορά περισσότερων προπτυχιακών προγραμμάτων σπουδών εντός του ίδιου Τμήματος, αλλά και δυνατότητα σύναψης συνεργασιών μεταξύ Τμημάτων του ίδιου ή άλλου Πανεπιστημίου με στόχο την οργάνωση προγραμμάτων σπουδών διεπιστημονικών προσεγγίσεων, απαγκιστρωμένων από συμβατικά επιστημονικά αντικείμενα, σύμφωνα με τις διεθνείς εξελίξεις κάθε επιστήμης (π.χ. προγράμματα διεπιστημονικού χαρακτήρα, διπλής ειδίκευσης και διπλά προγράμματα σπουδών που οδηγούν στην απονομή 2 πτυχίων σε διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα),
3. εισαγωγή του θεσμού της εσωτερικής κινητικότητας φοιτητών μεταξύ ομοειδών ή μη προγραμμάτων σπουδών ελληνικών Πανεπιστημίων για 1 ακαδημαϊκό εξάμηνο-«Ελληνικό Erasmus» (π.χ. ένας φοιτητής της Νομικής να μπορεί να παρακολουθήσει ένα εξάμηνο στην Αρχιτεκτονική). Καθορισμός ενός ανώτατου ορίου μετακινούμενων ανά πρόγραμμα σπουδών και ανά εξάμηνο, για να αποφευχθούν φαινόμενα συσσώρευσης φοιτητών σε συγκεκριμένα προγράμματα σπουδών,
4. μείωση των υπέρμετρων γραφειοκρατικών επιβαρύνσεων στην οργάνωση και λειτουργία Προγραμμάτων Μεταπτυχιακών Σπουδών. Για παράδειγμα, δεν θα απαιτείται οι διδάσκοντες να προέρχονται από τα Τμήματα που οργανώνουν το πρόγραμμα, παρέχεται η δυνατότητα προσέλκυσης επιστημόνων με εμπειρία και γνώση από την αγορά εργασίας, αλλά και το εξωτερικό για εξειδικευμένα αντικείμενα, χωρίς ύπαρξη ποσοστώσεων ανά κατηγορία διδασκόντων, ευελιξία στον τρόπο κατάρτισης και αναμόρφωσης των προϋπολογισμών των ΠΜΣ χωρίς τη συνδρομή του ΥΠΑΙΘ σύμφωνα με τις ανάγκες κάθε προγράμματος και υπό την προϋπόθεση διατήρησης του μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα των ΑΕΙ,
5. δυνατότητα ίδρυσης επαγγελματικών μεταπτυχιακών,κατόπιν σύνταξης συμφώνου συνεργασίας με ιδιωτικούς φορείς, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας για πιο εξειδικευμένα αντικείμενα,
6. αναμόρφωση του πλαισίου της δωρεάν φοίτησης σε Μεταπτυχιακά με δίδακτρα, με εξορθολογισμό των οικονομικών κριτηρίων και προσθήκη κοινωνικών κριτηρίων, υπό την προϋπόθεση πλήρωσης κριτηρίων αριστείας των αιτούντων κατά τον πρώτο κύκλο σπουδών σύμφωνα με τις διεθνείς πρακτικές για την απόδοση υποτροφιών (π.χ. βαθμός πτυχίου πρώτου κύκλου σπουδών),
7. επαναφορά του θεσμού των ανταποδοτικών υποτροφιών (π.χ. απαλλαγή από την υποχρέωση καταβολής διδάκτρων προς φοιτητές των ΑΕΙ που προσφέρουν έργο προς το Ίδρυμα),
8. εισαγωγή πλήρους πλαισίου για τη διεξαγωγή πρακτικής άσκησης στο πλαίσιο προγραμμάτων σπουδών των Πανεπιστημίων, ως διακριτό μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Εισάγονται ρυθμίσεις που εξασφαλίζουν την ορθή λειτουργία του θεσμού (π.χ. ελάχιστη αποζημίωση, υποχρεωτική ασφάλιση σε περίπτωση ατυχήματος, όργανα παρακολούθησης της διεξαγωγής της),
9. οργάνωση προγραμμάτων σπουδών με μεθόδους εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, αξιοποιώντας ένα χρήσιμο ψηφιακό εργαλείο που αναδείχτηκε κατά την περίοδο της πανδημίας, με σαφή διαχωρισμό της αποστολής του μεταξύ προπτυχιακών προγραμμάτων και μεταπτυχιακών και κοινών προγραμμάτων σπουδών (π.χ. στα προπτυχιακά προγράμματα θα προβλέπεται μόνο σε έκτακτες συνθήκες και διαλέξεις διδασκόντων από την αλλοδαπή, ενώ στα μεταπτυχιακά και τα κοινά προγράμματα σπουδών με Ιδρύματα της αλλοδαπής θα αποτελεί μέθοδο οργάνωσης της εκπαιδευτικής διαδικασίας, υπό την προϋπόθεση ότι το γνωστικό αντικείμενο που θεραπεύεται μπορεί να υποστηριχθεί με τη χρήση μέσων εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, αλλά και ότι εξασφαλίζεται η ποιότητα του προγράμματος),
10. διεξαγωγή βιομηχανικών διδακτορικών, κατόπιν σύνταξης σχετικού πρωτοκόλλου συνεργασίας του υποψήφιου διδάκτορα, του Πανεπιστημίου και μιας επιχείρησης, για την εκπόνηση έρευνας και την εξαγωγή αποτελεσμάτων που μπορούν να αξιοποιηθούν στην παραγωγή, ενισχύοντας τον ρόλο των Πανεπιστήμιων στην ανάπτυξη της τοπικής και εθνικής οικονομίας.

Β. Ενίσχυση της ερευνητικής δραστηριότητας των Πανεπιστημίων.

Θεσμοθετούνται νέα αναπτυξιακά εργαλεία και εισάγονται ρυθμίσεις που αναμένεται να συμβάλλουν σημαντικά στοbrain gain, να προσελκύσουν νέες πηγές χρηματοδότησης και να επιτύχουν την ανάπτυξη οικονομιών κλίμακας. Ενδεικτικά, παρέχονται οι ακόλουθες δυνατότητες:

1. ίδρυση ερευνητικών μονάδων (κέντρων) εντός των Πανεπιστημίων από ερευνητικές ομάδες, με στόχο την ενίσχυση της ερευνητικής δραστηριότητας και την ανάπτυξη συνεργασιών σε ένα ή περισσότερα διεπιστημονικά αντικείμενα, σύμφωνα με τις ιδιαίτερες ανάγκες και τη φυσιογνωμία κάθε Πανεπιστημίου, με στόχο την προσέλκυση νέων χρηματοδοτήσεων, τη διεκδίκηση ανταγωνιστικών ερευνητικών έργων και την επίτευξη οικονομιών κλίμακας,
2. ίδρυση διϊδρυματικών ερευνητικών κέντρων στο πλαίσιο συνεργατικών σχημάτων με Πανεπιστήμια της αλλοδαπής,
3. επιλογή και απασχόληση ερευνητών επί θητεία έως πέντε 5 έτη, με κάλυψη της μισθοδοσίας τους αποκλειστικά από ιδιωτικούς, ίδιους ή διεθνείς πόρους,
4. απασχόληση Επισκεπτών Καθηγητών και Ερευνητών από Πανεπιστήμια ή Ερευνητικά Κέντρα της αλλοδαπής για την παροχή διδακτικού και ερευνητικού έργου προς τα Ελληνικά Πανεπιστήμια, ενισχύοντας τον εξωστρεφή χαρακτήρα των Πανεπιστημίων,
5. εισαγωγή του θεσμού της κινητικότητας ερευνητών μεταξύ ερευνητικών δομών των Πανεπιστημίων της ημεδαπής και της αλλοδαπής,
6. ανάπτυξη κοινών ερευνητικών υποδομών (core facilities) – καθορισμού του κανονιστικού πλαισίου χρήσης του από τις ερευνητικές ομάδες του Πανεπιστημίου.

Γ. Νέο σύστημα εκλογής και εξέλιξης μελών ΔΕΠ, που διασφαλίζει τις αρχές της αξιοκρατίας, της αντικειμενικότητας και της διαφάνειας. Βασικές ρυθμίσεις του νέου συστήματος:

1. υποχρεωτική κατάρτιση μητρώου γνωστικών αντικειμένων ανά Τμήμα με 4ετή ισχύ και δυνατότητα επικαιροποίησης σύμφωνα με τις εξελίξεις κάθε επιστήμης, καθώς και κατάρτιση Μητρώων εσωτερικών και εξωτερικών εκλεκτόρων ανά γνωστικό αντικείμενο του Μητρώου,
2. έλεγχος και επικύρωση των Μητρώων από την Κοσμητεία, ως πρόσθετο φίλτρο διασφάλισης της διαφάνειας και της ορθής και αντικειμενικής κατάρτισης του Μητρώου σύμφωνα με τις εξελίξεις και τα διεθνή πρότυπα κάθε επιστήμης (π.χ. θα αναπέμπονται υποχρεωτικά γνωστικά αντικείμενα που παρουσιάζουν εξαιρετική στενότητα επιστημονικού πεδίου και πιθανότατα στοχεύουν σε εξατομικευμένες περιπτώσεις) ή θα επαναπροσδιορίζεται η κατάταξη των εσωτερικών και εξωτερικών μελών στα γνωστικά αντικείμενα, εάν κρίνεται ότι δεν έχει υλοποιηθεί ορθή κατάρτιση του Μητρώου εκλεκτόρων,
3. εκπόνηση ετήσιου προγραμματισμού προσλήψεων για κάθε επόμενο ακαδημαϊκό έτος βάσει των αναγκών κάθε Τμήματος με φθίνουσα σειρά κατάταξης των αιτούμενων γνωστικών αντικειμένων και προκήρυξη των θέσεων βάσει του εγκεκριμένου προγραμματισμού,
4. συγκρότηση εκλεκτορικών σωμάτων με διαδικασίες που ενισχύουν το αδιάβλητο και την αξιοκρατία, αποκλειστικά μέσω ηλεκτρονικής κλήρωσης συστήματος ΖΕΥΣ, με αυξημένη εκπροσώπηση εξωτερικών μελών,
5. αύξηση κριτηρίων αριστείας για την εκλογή και εξέλιξη Μελών ΔΕΠ, συνεκτίμηση του εν γένει ερευνητικού και επιστημονικού έργου των υποψηφίων, αλλά και εισαγωγή νέων κριτηρίων όπως η συμμετοχή των υποψηφίων σε εταιρείες τεχνοβλαστών (spin off).

• Ενίσχυση λειτουργικότητας ΑΕΙ

Θεσμοθετούνται σύγχρονα αναπτυξιακά εργαλεία για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας και της οργανωτικής λειτουργίας των ΑΕΙ, καθώς πέραν από τους Οργανισμούς και τους Εσωτερικούς Κανονισμούς, που αποτελούσαν διαχρονικές υποχρεώσεις των Πανεπιστημίων, προβλέπεται η υποχρέωση εκπόνησης και υλοποίησης:

1. πολυετούς στρατηγικού σχεδίου κάθε Πανεπιστημίου και συστήματος στοχοθεσίας,
2. σχεδίου ψηφιακού μετασχηματισμού για τον εκσυγχρονισμό των υπηρεσιών του Πανεπιστημίου προς τα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας,
3. σχεδίου αειφορίας και ανάπτυξης,
4. σχεδίου προσβασιμότητας ατόμων με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες.

Στο πλαίσιο ενίσχυσης της αυτονομίας και της αποτελεσματικότητας των Ελληνικών Πανεπιστημίων, εξετάζεται η υιοθέτηση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου οικονομικής διαχείρισης ερευνητικών έργων, που να προσφέρει πρόσθετες διευκολύνσεις προς τα Μέλη ΔΕΠ και την ερευνητική κοινότητα, απλοποιώντας όσο είναι δυνατόν την καθημερινότητά τους, προσφέροντας την ευκαιρία να αφοσιωθούν στα ερευνητικά τους καθήκοντα, μειώνοντας την περιττή γραφειοκρατία. Ενδεικτικά αναφέρονται ρυθμίσεις που αφορούν σε διευκολύνσεις διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων για την προμήθεια ειδών και υπηρεσιών, πρόσληψης πρόσθετου προσωπικού, μετακινήσεων για τις ανάγκες ερευνητικών έργων και εν γένει θεμάτων οικονομικής διαχείρισης των ερευνητικών κονδυλίων με τη μέγιστη δυνατή ευελιξία.

• Προώθηση σύνδεσης ΑΕΙ με την κοινωνία

Προωθούνται ρυθμίσεις που στοχεύουν στην ενίσχυση της σύνδεσης με την κοινωνία, μέσω συνδυασμού μαθησιακών επιτευγμάτων, ακαδημαϊκής αριστείας, ερευνητικής καινοτομίας και εξυπηρέτησης κοινωνικών αναγκών. Το Πανεπιστήμιο πλέον συνδιαλέγεται με τον παραγωγικό ιστό και το αναπτυξιακό πρότυπο της χώρας, επαναπροσδιορίζεται ως μέλος ενός ευρύτερου κοινωνικού συνόλου και επιδιώκει τη διάδραση με αυτό, «μέσα στην κοινωνία, για την κοινωνία».

Οι κυριότερες διατάξεις συμπεριλαμβάνουν:

1. θέσπιση πλαισίου για start-ups φοιτητών/διδακτόρων/μεταδιδακτόρων,
2. πλήρες πλαίσιο παροχής υπηρεσιών από τα πανεπιστημιακά εργαστήρια σε πολίτες/φορείς, καθώς το υφιστάμενο πλαίσιο είναι πλήρως αναχρονιστικό και χρονολογείται στο 1984, μην καλύπτοντας τις ανάγκες και τις δράσεις των Πανεπιστημιακών Εργαστηρίων (π.χ. παροχή συμβουλευτικής ψυχολογικής υποστήριξης σε κοινωνικά ευάλωτες ομάδες),
3. νέο πλαίσιο οργάνωσης και λειτουργίας των Εταιρειών Αξιοποίησης και Διαχείρισης της περιουσίας των ΑΕΙ σύμφωνα με τα πρότυπα ανωνύμων εταιριών συμφερόντων του δημοσίου τομέα, με στόχο την παροχή της απαιτούμενης ευελιξίας και αυτονομίας, αλλά παράλληλα με ασφάλεια δικαίου, καθώς η έλλειψη σαφούς πλαισίου είχε οδηγήσει σε μεγάλη ανομοιογένεια μεταξύ των ακολουθούμενων πρακτικών,
4. δυνατότητα ίδρυσης Εταιρειών Αξιοποίησης και Διαχείρισης για όσα Πανεπιστήμια δεν διαθέτουν,
5. εκσυγχρονισμός του πλαισίου λειτουργίας των Κέντρων Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης – Δυνατότητα οργάνωσης επιμορφωτικών προγραμμάτων για την κάλυψη αναγκών επιμόρφωσης προσωπικού ιδιωτικών φορέων στο πλαίσιο συνεργασιών με φορείς, (π.χ. επιμόρφωση προσωπικού σε θέματα εσωτερικού ελέγχου εταιριών),
6. δυνατότητα θέσπισης θερινών/χειμερινών προγραμμάτων σπουδών.

• Εκσυγχρονισμός ΔΟΑΤΑΠ

Θέσπιση νέου σύγχρονου και ευέλικτου πλαισίου για την ακαδημαϊκή αναγνώριση τίτλων σπουδών από Ιδρύματα της αλλοδαπής (δηλ. για φοιτητές εξωτερικού που θέλουν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στην Ελλάδα), που μειώνει τη γραφειοκρατία, διευκολύνει τον πολίτη, εξυπηρετεί τα Πανεπιστήμια και στηρίζει το αναπτυξιακό πρότυπο της χώρας, περιορίζει τη γραφειοκρατία και αυξάνει την αποτελεσματικότητα.

Οι βασικές ρυθμίσεις επικεντρώνονται στα ακόλουθα:

1. ίδρυση Μητρώων των ακαδημαϊκά αναγνωρισμένων Πανεπιστημίων της αλλοδαπής και των αλλοδαπών προγραμμάτων σπουδών κάθε κύκλου,
2. κατάργηση της υποβολής ατομικής αίτησης για την έκδοση ατομικής πράξης ακαδημαϊκής αναγνώρισης από μέρους των πολιτών που έχουν σπουδάσει στα ανωτέρω Πανεπιστήμια και θέλουν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στην Ελλάδα,
3. απελευθέρωση εισδοχής αλλοδαπών και Ελλήνων φοιτητών σε προγράμματα σπουδών β΄ και γ΄ κύκλου των Ελληνικών Πανεπιστημίων, χωρίς την υποχρέωση προηγούμενης αναγνώρισης τίτλου σπουδών.