Ο ελλαδικός χώρος ήταν από την παλαιολιθική εποχή “σταυροδρόμι”, δηλώνει η Παλαιοντολόγος Κατερίνα Χαρβάτη

* Συνέντευξη στην Ασημίνα Αντωναράκου, Καθηγήτρια Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αθηνών.Εφημερίδα «Πανεπιστήμιο Αθηνών», Φύλλο 2, κυκλοφόρησε με «Το Βήμα της Κυριακής» 26 Ιανουαρίου 2025

Η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη από μυστήρια και ερωτήματα για τις απαρχές του είδους μας. Στην καρδιά αυτών των ερωτημάτων βρίσκεται η παλαιοανθρωπολογία, ένας τομέας που μελετά την εξέλιξη των πρώτων ανθρώπων.

Και στο πεδίο αυτό η παλαιοντολόγος Κατερίνα Χαρβάτη και διευθύντρια στο Ινστιτούτο Αρχαιολογικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Tübingen (Γερμανία) θεωρείται από τους πρωτοπόρους παγκοσμίως, ενώ στην Ελλάδα ανακάλυψε τα πρώτα απολιθώματα Νεάντερταλ σε σπήλαια της Πελοποννήσου και το αρχαιότερο απολίθωμα σύγχρονου ανθρώπου στην Ευρασία στη Μάνη.

Τα δύο κρανία σήμερα βρίσκονται στο Ανθρωπολογικό Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, με το οποίο η ίδια διατηρεί ισχυρούς δεσμούς και η μελέτη τους άλλαξε όλα όσα γνωρίζαμε για την παρουσία του ανθρώπου στον ελλαδικό χώρο. Τι λέει για όλα αυτά;

 Τι κάνει για εσάς τόσο συναρπαστικό τον Νεάντερταλ;

«Με τους ανθρώπους του Νεάντερταλ μοιραζόμαστε πολλά χαρακτηριστικά, συμπεριλαμβανομένου του μεγάλου εγκεφάλου μας, αλλά παράλληλα έχουμε και πάρα πολλές διαφορές, μορφολογικές, γενετικές και συμπεριφοράς. Για μένα ο άνθρωπος του Νεάντερταλ μας δείχνει μια εναλλακτική μορφή της ανθρωπότητας, και μια προοπτική για την ύπαρξή μας – έναν διαφορετικό τρόπο ύπαρξης».

Ο άνθρωπος του Νεάντερταλ είχε μεγαλύτερο εγκέφαλο από ό,τι εμείς. Αυτό σημαίνει ότι ήταν εξυπνότερος;

«Το μέγεθος του εγκεφάλου από μόνο του δεν σημαίνει απαραίτητα μεγαλύτερη εξυπνάδα. Παρ’ όλα αυτά, ο εγκέφαλος είναι όργανο πολύ «ακριβό», πράγμα που σημαίνει ότι χρειάζεται πολλή ενέργεια για να αναπτυχθεί και να συντηρηθεί.

Αυτό υποδεικνύει ότι η εξέλιξή του στους Νεάντερταλ δεν μπορεί να ήταν τυχαία, αλλά προσέφερε κάποια μεγάλα πλεονεκτήματα. Οι Νεάντερταλ ήταν σε θέση να αντιμετωπίσουν επιτυχώς τις καθημερινές προκλήσεις της ζωής στην παλαιολιθική εποχή και στις εποχές των παγετώνων, πράγμα που απαιτούσε σίγουρα έναν μεγάλο βαθμό ευελιξίας, εξυπνάδας και προνοητικότητας.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είχαν ακριβώς τις ίδιες διανοητικές ικανότητες με τους σύγχρονους ανθρώπους, μάλιστα κάποιες γενετικές μας διαφορές αφορούν τον εγκέφαλο και τη διανόηση. Για παράδειγμα, είναι ακόμα ανοιχτό ερώτημα το αν οι Νεάντερταλ είχαν την ικανότητα της ομιλίας, και αν ναι, σε ποιον βαθμό».

Γιατί εξαφανίστηκε ο άνθρωπος του Νεάντερταλ; Έπαιξαν κάποιον ρόλο οι σύγχρονοι άνθρωποι;

«Αυτό το ερώτημα είναι ακόμα ανοιχτό, και βρίσκεται στο κέντρο μεγάλης επιστημονικής συζήτησης.

Η επικρατούσα άποψη είναι ότι κατά πάσα πιθανότητα η άφιξη των σύγχρονων ανθρώπων, σε συνδυασμό με την επιδείνωση των κλιματικών συνθηκών και το πολύ μικρό μέγεθος των πληθυσμών των Νεάντερταλ, άσκησε αυξανόμενη πίεση στους Νεάντερταλ, που μετά από λίγες χιλιετίες συνύπαρξης εξαφανίστηκαν.

Σήμερα ξέρουμε ότι η μετανάστευση των σύγχρονων ανθρώπων από την Αφρική προς την Ευρώπη δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά έλαβε χώρα σταδιακά και σε κύματα, αρχίζοντας ήδη πριν από 200.000 χρόνια, και ότι οι Νεάντερταλ και οι πρόγονοι των σύγχρονων ανθρώπων διασταυρώθηκαν επανειλημμένα, αν και σπάνια, αρχίζοντας ήδη πριν από 200.000 χρόνια.

Η εικόνα είναι δηλαδή πιο περίπλοκη απ’ ό,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα, και οι Νεάντερταλ, παρόλο που εξαφανίστηκαν σαν είδος, άφησαν γενετική κληρονομιά στους σύγχρονους ανθρώπους που ζουν εκτός Αφρικής μέσω της διασταύρωσης τους με τους προγόνους μας».

Στο σπήλαιο Απήδημα της Μάνης βρέθηκαν δύο απολιθωμένα κρανία ανθρώπων. Τι μας λένε αυτά τα απολιθώματα για παρουσία του ανθρώπου στον ελλαδικό χώρο;

«Η ανακάλυψή μας αυτή ήταν πραγματικά συνταρακτική. Ενώ το κρανίο «Απήδημα 2» αντιπροσωπεύει έναν πρώιμο Νεάντερταλ και μας δείχνει ότι οι Νεάντερταλ – που ήταν ήδη γνωστοί στη χώρα μας από μεταγενέστερες περιόδους, δηλαδή 100.000- 45.000 χρόνια πριν – είχαν βαθιές ρίζες στον ελλαδικό χώρο, το κρανίο «Απήδημα 1», το οποίο χρονολογήσαμε στα περίπου 210.000 χρόνια, δεν φέρει κανένα χαρακτηριστικό Νεάντερταλ.

Αντιθέτως, παρουσιάζει μορφολογία διαγνωστική για τους σύγχρονους ανθρώπους και αντιπροσωπεύει έναν πρώιμο Homo sapiens. Είναι ο αρχαιότερος πρώιμος σύγχρονος άνθρωπος εκτός Αφρικής, και υποδεικνύει ότι τα μεταναστευτικά κύματα των προγόνων μας από Αφρική προς Ευρασία ξεκίνησαν νωρίτερα απ’ ό,τι πιστεύαμε, φτάνοντας στην Ευρώπη 150.000 χρόνια νωρίτερα απ’ ό,τι ήταν γνωστό μέχρι πρότινος – και ανατρέποντας τα μέχρι τότε δεδομένα.

Παρόλο που η ανακάλυψή μας αυτή ήταν ανατρεπτική, συνάδει με την ήδη γνωστή παρουσία των πρώιμων Homo sapiens στην Εγγύς Ανατολή περίπου 180.000 χρόνια πριν από σήμερα, καθώς και με ενδείξεις από την παλαιογενετική που υποδεικνύουν διασταύρωση μεταξύ πρώιμων σύγχρονων ανθρώπων με τους Νεάντερταλ πριν από τα 200.000 χρόνια.

Αυτό μας δείχνει ότι ο ελλαδικός χώρος ήταν από την παλαιολιθική εποχή «σταυροδρόμι» για τις μετακινήσεις των ανθρώπινων πληθυσμών και έπαιξε κεντρικό ρόλο στην εξέλιξη του ανθρώπου στην Ευρασία».

.