Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας

Η ελληνική πολιτεία, ανταποκρινόμενη στο αίτημα για την καθιέρωση μιας ημέρας αφιερωμένης στην Ελληνική γλώσσα, μιας πρωτοβουλίας η οποία ξεκίνησε το 2014 από τη Νάπολη με έμπνευση του καθηγητή Ιωάννη Κορίνθιου και τη θερμή στήριξη της Ελληνικής Κοινότητας της Νάπολης και Καμπανίας, καθιέρωσε την 9η Φεβρουαρίου ως Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας με την υπ’ αριθμ. ΑΣ17889 ΚΥΑ/11.04.2017 των Υπουργών Εσωτερικών, Παιδείας Έρευνας και Θρησκευμάτων και Εξωτερικών της Ελλάδας (ΦΕΚ Β΄ 1384/24.04.2017). Η ημέρα αυτή αγκαλιάστηκε από τον απανταχού ελληνισμό και έκτοτε εορτάζεται αδιαλείπτως με πλήθος εκδηλώσεων στα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Ελλάδας και στα ελληνικά σχολεία της Διασποράς, τις έδρες νεοελληνικών σπουδών και τους φορείς της ελληνικής ομογένειας παγκοσμίως.

Η 9η Φεβρουαρίου αποτελεί μια ημερομηνία με βαθύ συμβολισμό, καθώς ταυτίζεται με την ημέρα μνήμης του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού (8 Απριλίου 1798 – 9 Φεβρουαρίου 1857). Ο Σολωμός συνιστά μια μοναδική περίπτωση στα γράμματά μας: αν και έζησε εκτός των συνόρων του τότε ελληνικού κράτους, γαλουχημένος με την ιταλική παιδεία και γλώσσα, επέλεξε συνειδητά την ελληνική γλώσσα, «αγάπησε τη ζωντανή γλώσσα και δούλεψε σ’ όλη του τη ζωή για να την ανυψώσει στο επίπεδο της ποίησης που εκείνος οραματιζόταν», όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Γιώργος Σεφέρης. Παρά το γεγονός ότι χρειάστηκε να την καλλιεργήσει με κόπο, σχεδόν ως δεύτερη γλώσσα, κατόρθωσε να θέσει τις βάσεις της νεότερης λογοτεχνίας μας. Αυτό το παράδοξο ερμηνεύει ο Σεφέρης μέσα από την έννοια της “απόστασης”: «Ο γενάρχης της λογοτεχνίας αυτής δεν ήξερε ελληνικά, αλλά τα έμαθε και τα μάθαινε ως το τέλος της ζωής του. […] Αλλά την πορεία της ελληνικής γλώσσας την εχάραξε μια για πάντα η διάνοια του Σολωμού. Και ίσως επειδή ερχότανε κάθε τόσο από μακριά, να κοίταξε τα πράγματα με το φρέσκο και το σίγουρο μάτι που τα κοίταξε». Πράγματι, αυτή η γλωσσική, πολιτισμική και γεωπολιτική απόσταση λειτούργησε ως θετική προϋπόθεση για το επίτευγμά του. Η επιλογή, λοιπόν, της ημερομηνίας αυτής βασίζεται στην οργανική σύνδεση της γλωσσικής έκφρασης με την ελευθερία και την εθνική ταυτότητα, όπως αποτυπώνονται στο έργο του Σολωμού και συμπυκνώνονται στον περίφημο στίχο: «μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;».

Τον Νοέμβριο του 2025 ήρθε η διεθνής επικύρωση, με την ιστορική απόφαση της UNESCO κατά την 43η Γενική Συνέλευσή της στη Σαμαρκάνδη του Ουζμπεκιστάν, όπου αναδείχθηκε «η σημασία της ανακήρυξης μιας Παγκόσμιας Ημέρας αφιερωμένης στην ελληνική γλώσσα, η οποία είναι μία από τις αρχαιότερες στον κόσμο και θεωρείται πυλώνας της γλωσσικής και πνευματικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας», ενώ υπογραμμίστηκε η διαρκής επιρροή της ελληνικής γλώσσας «στη διεθνή επιστημονική ορολογία και στις θεμελιώδεις έννοιες του πολιτισμού, της επιστήμης και της φιλοσοφίας».

Σήμερα ο εορτασμός αυτός δεν αποτελεί τυπική αναφορά στο παρελθόν, αλλά σαφή υπενθύμιση της αξίας της ελληνικής γλώσσας ως θεμελίου της πνευματικής συγκρότησης, της εθνικής αυτοσυνειδησίας και του διαπολιτισμικού διαλόγου.

Η ελληνική γλώσσα, με τη διαρκή παρουσία της για περισσότερο από 3.500 χρόνια και τον καθοριστικό της ρόλο στη διαμόρφωση του παγκόσμιου πολιτισμού, όχι μόνο διατηρεί, αλλά και ενισχύει τη σημασία της στην εποχή της ψηφιακής επανάστασης και της τεχνητής νοημοσύνης: η εννοιολογική της ακρίβεια και η μοναδική της ικανότητα να δημιουργεί νέους όρους την καθιστούν ανεκτίμητο εργαλείο για τις σύγχρονες τεχνολογικές εξελίξεις.

Στο πεδίο των γραμμάτων, η ελληνική γλώσσα έχει προσφέρει στην ανθρωπότητα μοναδικά εκφραστικά εργαλεία. Από τα έργα του Ομήρου μέχρι τη σύγχρονη λογοτεχνία, έχει αποδείξει την ικανότητά της να αποδίδει λεπτές αποχρώσεις νοήματος στην αναπαράσταση της ανθρώπινης εμπειρίας. Η ποιητική της δύναμη συνεχίζει να εμπνέει δημιουργούς σε όλον τον κόσμο, καταδεικνύοντας τη διαχρονική της αξία στην καλλιτεχνική έκφραση.

Στον χώρο της επιστήμης, η συμβολή της ελληνικής γλώσσας είναι θεμελιώδης. Από τη φιλοσοφία και τα μαθηματικά μέχρι την ιατρική και την αστρονομία, το ελληνικό λεξιλόγιο αποτελεί τη βάση της επιστημονικής ορολογίας. Η δομή της γλώσσας μας επιτρέπει την ακριβή διατύπωση επιστημονικών εννοιών και τη δημιουργία όρων με σαφήνεια και λογική συνοχή, διευκολύνοντας την κατανόηση και την επικοινωνία σε παγκόσμιο επίπεδο.

Πυρήνας αυτής της επιστημονικής και γλωσσικής παρακαταθήκης παραμένει η Φιλοσοφική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Από το 1837, η Σχολή υπηρετεί σταθερά τη μελέτη, την καλλιέργεια και τη διάδοση της ελληνικής γλώσσας, αποτελώντας τον επιστημονικό τόπο συνάντησης των ανθρωπιστικών σπουδών με τις ανάγκες και τις προκλήσεις κάθε εποχής. Στη Φιλοσοφική Σχολή καλλιεργήθηκε συστηματικά η γλώσσα και έλαβαν χώρα ζυμώσεις για την εξέλιξή της.

Σε μια περίοδο κρίσης για τις ανθρωπιστικές επιστήμες, η Φιλοσοφική Σχολή αναδεικνύει τη γλώσσα ως ζωντανό οργανισμό που παρέχει τα απαραίτητα εργαλεία για τη δόμηση της γνώσης, την επίτευξη σαφήνειας στη σκέψη και την προαγωγή ηθικού διαλόγου. Η Σχολή δεν περιορίζεται στη θεωρητική μελέτη, αλλά πρωτοστατεί στην έρευνα μέσω των εργαστηρίων της, της οργάνωσης διεθνών συνεδρίων με θέμα την ελληνική γλώσσα, της καθιέρωσης θεσμών όπως η Μαθητική Ολυμπιάδα Γλωσσολογίας, καθώς και της συνέχισης και ανανέωσης καινοτόμων προγραμμάτων και δράσεων εξωστρέφειας, όπως το πρωτοποριακό στο είδος του Πρόγραμμα Θερινών Υποτροφιών Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΘΥΕΣΠΑ), το οποίο θέσπισε ο αείμνηστος καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής Παναγιώτης Κοντός.

Καθώς η πληροφορία πολλαπλασιάζεται με εκθετικούς ρυθμούς, η καλλιέργεια της γλώσσας αποτελεί την προϋπόθεση και τον θεματοφύλακα του κριτικού λόγου. Οι ανθρωπιστικές σπουδές διαμορφώνουν πολίτες με πνευματική συγκρότηση και αίσθημα ευθύνης, ικανούς να διακρίνουν, να αξιολογούν και να αντιστέκονται στην ηθική αποδυνάμωση. Η Φιλοσοφική Σχολή υπερασπίζεται τον κεντρικό ρόλο του ανθρώπου: η γλώσσα είναι ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε, οικοδομούμε τη γνώση, ορίζουμε τις αξίες μας –πεδίο όπου καμία τεχνολογική εφαρμογή δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη κρίση.

Από τις έδρες της Φιλοσοφικής Σχολής πέρασαν εμβληματικές μορφές, που δεν περιορίστηκαν στην πανεπιστημιακή αίθουσα, αλλά σφράγισαν τον δημόσιο λόγο και την εθνική αυτογνωσία. Στους χώρους της Σχολής, η μελέτη της ελληνικής γλώσσας δεν νοείται ως άσκηση νοσταλγίας, αλλά ως ενεργός συμμετοχή σε μια συνεχή πορεία της γλώσσας μιας χώρας που ο Ελύτης χαρακτήρισε «μικρή σε έκταση χώρου και απέραντη σε έκταση χρόνου». Είναι η γλώσσα που σηκώνει το βάρος μιας κληρονομιάς όπου κάθε λέξη φέρει την ηχώ της Σαπφούς, του Πινδάρου, των τραγικών.

Ο εορτασμός της 9ης Φεβρουαρίου συνιστά ισχυρή υπόμνηση για την αναγνώριση και διατήρηση της ιστορικής μας συνέχειας, χωρίς να περιχαρακωθούμε στο παρελθόν, αλλά χαράζοντας, με μεγαλύτερη αυτογνωσία, την πορεία μας προς το μέλλον. Η ελληνική γλώσσα δεν είναι απλώς μέσο επικοινωνίας· είναι η ουσία της συλλογικής μας ταυτότητας και, ταυτόχρονα, παγκόσμιος φορέας αξιών και ιδεών, ικανός να συνομιλεί δημιουργικά με τον σύγχρονο κόσμο και να εμπνέει τις επόμενες γενιές.

Δημήτριος Λ. Δρόσος

Κοσμήτωρ Φιλοσοφικής Σχολής ΕΚΠΑ