Ρυθμίζοντας τη διαστημική περιπέτεια της ανθρωπότητας: Από το χθες στο σήμερα

*Γράφει ο Γιώργος Κυριακόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, Αναπληρωτής Κοσμήτορας Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών. Εφημερίδα «Πανεπιστήμιο Αθηνών», Φύλλο 8, κυκλοφόρησε με «Το Βήμα της Κυριακής» 31 Μαΐου 2026.

Κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα απαιτεί ένα νομικό πλαίσιο για να λαμβάνει χώρα εύρυθμα.

Ήταν στις 4 Οκτωβρίου 1957 όταν η Σοβιετική Ένωση εκτόξευσε τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο, τον Sputnik-1, σε χαμηλή ελλειπτική γήινη τροχιά, εγκαινιάζοντας έτσι μια νέα και συναρπαστική περιπέτεια για την Ανθρωπότητα. Αυτό το επίτευγμα υπήρξε η αφετηρία για το λεγόμενο «Race to the Moon», ουσιαστικά έναν διαστημικό ανταγωνισμό μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων της εποχής, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Σοβιετικής Ένωσης. Εκείνα τα χρόνια η κατάκτηση του Διαστήματος είχε, για τις χώρες αυτές, σημαντικότατες πολιτικές επιπτώσεις, ως προς το διεθνές κύρος, ως προς τις τεχνολογικές και επιστημονικές δυνατότητες των δύο συγκρουόμενων, τότε, κοινωνικο-οικονομικών συστημάτων (καπιταλισμός – σοσιαλισμός) αλλά και ως προς το προσδοκώμενο στρατηγικό πλεονέκτημα της διαστημικής δράσης, εν μέσω του Ψυχρού Πολέμου.

Ωστόσο, η προσγείωση του Apollo 11 στη Σελήνη στις 20 Ιουλίου 1969, καθώς και τα πρώτα βήματα του Νιλ Αρμστρονγκ επί του φυσικού δορυφόρου της Γης, οδήγησαν αυτή τη σύγκρουση σε ένα πρόωρο τέλος, με αποτέλεσμα να μειωθεί το έμπρακτο ενδιαφέρον των εν λόγω χωρών για την αποκαλούμενη «εξερεύνηση» (exploration) του Διαστήματος.

Αν και μη επανδρωμένα διαστημικά σκάφη έχουν προσεγγίσει και – έστω μερικώς – εξερευνήσει τις εσχατιές του Ηλιακού μας Συστήματος (Pioneer 10-11, 1972-73, Voyager 1-2, 1977, New Horizons, 2006, Cassini-Huygens, 1997-2017, Galileo, 1989-2003, Solar Orbiter, 2020, JUICE, 2023, κ.λπ.), μπορεί να πει κανείς ότι οι αρχικές προσδοκίες για μια ταχεία εξερεύνηση του Διαστήματος δεν εκπληρώθηκαν, τουλάχιστον όπως αυτό αναμενόταν στις δεκαετίες του ΄60 και του ΄70. Ωστόσο, το Διάστημα «είναι εδώ», αφού οι ανθρώπινες δραστηριότητες συνεχίστηκαν με αμείωτο ενδιαφέρον: μισό αιώνα αργότερα, το Διάστημα όχι μόνο μας προσφέρει τεράστιες νέες εμπειρίες, αλλά επηρεάζει επίσης βαθιά την καθημερινή μας ζωή στη Γη, μέσω της εισαγωγής καινοτόμων, κάποτε ασύλληπτων εφαρμογών – όπως οι δορυφορικές τηλεπικοινωνίες, το Παγκόσμιο Δορυφορικό Σύστημα Πλοήγησης (GNSS), η δορυφορική μετεωρολογία ή η χαρτογράφηση. Δεν αποτελεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι η σύγχρονη ζωή κυριαρχείται σαφώς από τις διαστημικές εφαρμογές. Περαιτέρω, το μέλλον φαίνεται πολλά υποσχόμενο, αφού ο ιδιωτικός τομέας έχει εισέλθει με περίσσιο δυναμισμό στον τομέα του Διαστήματος: Ήδη η SpaceX του Ίλον Μασκ εξυπηρετεί, εδώ και χρόνια, τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, ενώ η Blue Origin του Τζεφ Μπέζος όχι μόνο παρέχει υπηρεσίες διαστημικού τουρισμού, αλλά εμπλέκεται πλέον δυναμικά στα σχέδια της NASA για νέες προσσεληνώσεις. Και αυτό δεν είναι παρά η αρχή, αφού πλείστες όσες ιδιωτικές εταιρείες ονειρεύονται ήδη την επίτευξη δραστηριοτήτων στα όρια της επιστημονικής φαντασίας, όπως η εξόρυξη και εκμετάλλευση ορυκτών πόρων από τα ουράνια σώματα (πλανήτες, κομήτες, αστεροειδείς).

Κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, ωστόσο, απαιτεί ένα νομικό πλαίσιο για να λαμβάνει χώρα εύρυθμα. Έτσι, ήδη από την αρχή της διαστημικής εποχής, άρχισε να αναπτύσσεται – με μεγάλη, μάλιστα, ταχύτητα – ένα σύστημα κανόνων, που σήμερα αποτελεί το Δίκαιο του Διαστήματος (Space Law). Το διαστημικό δίκαιο αποτελεί κλάδο του Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου που αναπτύχθηκε ραγδαία, μέσα από τον σκληρό ανταγωνισμό μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ για την κυριαρχία στο Διάστημα. Επομένως, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η ταυτότητα του δικαίου αυτού αντανακλά σαφώς τις διεθνείς σχέσεις της εποχής του Ψυχρού Πολέμου και την αντιπαράθεση των δύο διαστημικών δυνάμεων της δεκαετίας του ΄50 και του ΄60. Ωστόσο, η αλληλεπίδραση των δύο υπερδυνάμεων οδήγησε τελικά σε μια βέλτιστη ισορροπία, η οποία αντικατοπτρίστηκε σε μια σειρά θεμελιωδών αρχών που διαμορφώθηκαν αρχικά στο πλαίσιο της Απόφασης 1962 (XVIII)/1963 της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, για να ενσωματωθούν, εν τέλει, στη Συνθήκη για τις Αρχές που Διέπουν τις Δραστηριότητες των Κρατών στην Εξερεύνηση και Χρήση του Διαστήματος, συμπεριλαμβανομένης της Σελήνης και Άλλων Ουράνιων Σωμάτων, του 1967.

Οι αρχές αυτές περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την ελευθερία εξερεύνησης και χρήσης του Διαστήματος (το οποίο αποτελεί «κοινό πεδίο της ανθρωπότητας» – province of mankind) από όλα τα Kράτη χωρίς διακρίσεις· την αρχή της μη οικειοποίησης του Διαστήματος· τη χρήση της Σελήνης και άλλων ουράνιων σωμάτων αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς· τη διάσωση και την επιστροφή αστροναυτών που βρίσκονται σε κίνδυνο· τον καθορισμό της ευθύνης του Κράτους όσον αφορά τις εθνικές διαστημικές δραστηριότητες, ανεξάρτητα από το αν αυτές διεξάγονται από κυβερνητικούς φορείς ή από μη κυβερνητικούς οργανισμούς· την ευθύνη του Κράτους για ζημίες που προκαλούνται από διαστημικά αντικείμενα· και τη διατήρηση του περιβάλλοντος, τόσο της Γης όσο και του Διαστήματος.

Οι αρχές αυτές αναπτύχθηκαν περαιτέρω με την υιοθέτηση τεσσάρων επιπλέον συνθηκών (Συνθήκη του 1968 για τη Διάσωση των Αστροναυτών, Σύμβαση περί Διεθνούς Διαστημικής Ευθύνης του 1972, Σύμβαση για την καταγραφή διαστημικών αντικειμένων του 1975 και Συμφωνία για τη Σελήνη του 1979) ενώ, με την πάροδο των ετών, το συμβατικό δίκαιο του Διαστήματος συμπληρώθηκε περαιτέρω με αρχές μη δεσμευτικού χαρακτήρα, από τις οποίες ξεχωρίζουν οι Κατευθυντήριες Γραμμές της UNCOPUOS (Committee on the Peaceful Uses of Outer Space) για τη μείωση των διαστημικών αποβλήτων (A/RES/62/217 της 22ας Δεκεμβρίου 2007).

Ωστόσο, η εξέλιξη των διαστημικών πραγμάτων, ιδίως δε η ολοένα και πιο έντονη παρέμβαση του ιδιωτικού τομέα στον τομέα του Διαστήματος, αλλά και η προϊούσα χρήση του διαστημικού χώρου για στρατιωτικούς σκοπούς (η οποία καθοδηγείται από το σύγχρονο, ιδιαίτερα ρευστό πλαίσιο διεθνών κρίσεων της εποχής μας), απαιτεί, μεσο- και μακροπρόθεσμα, νέες, επίκαιρες ρυθμίσεις δεσμευτικού χαρακτήρα. Αργά ή γρήγορα, η διεθνής κοινότητα θα πρέπει να επανεξετάσει το ζήτημα της περαιτέρω υιοθέτησης νέων συμβατικών διατάξεων (hard law), είτε τροποποιώντας τις υφιστάμενες διαστημικές συνθήκες είτε διαπραγματευόμενη νέα διεθνή δεσμευτικά κείμενα. Το Διάστημα θα συνεχίσει «να είναι εδώ» για την Ανθρωπότητα, και πρέπει να συνεχίσει να είναι ασφαλές και ειρηνικό.

Ρυθμίζοντας τη διαστημική περιπέτεια της ανθρωπότητας: Από το χθες στο σήμερα