Το Εργαστήριο του Αιγαίου: Ιστορίες Ρευστών, Μαγματισμού και Μεταλλοφορίας – Εκπαιδευτική Υπαίθρια Άσκηση CUSO DPMS Suisse (16–28 Σεπτεμβρίου 2026)

Με πρωτοβουλία του Ελβετικού Διδακτορικού Προγράμματος στις Ορυκτές Επιστήμες (CUSO Doctoral Program in Mineral Sciences – DPMS), πραγματοποιήθηκε από τις 16 έως τις 28 Σεπτεμβρίου 2026 εκπαιδευτική άσκηση πεδίου στην Ελλάδα με αντικείμενο τη γεωλογική εξέλιξη του Αιγιακού χώρου. Το CUSO (Conférence Universitaire de Suisse Occidentale) είναι το ελβετικό διαπανεπιστημιακό δίκτυο που συντονίζει και υποστηρίζει διδακτορικά προγράμματα μεταξύ των πανεπιστημίων της Δυτικής Ελβετίας, συμπεριλαμβανομένου του Doctoral Program in Mineral Sciences (DPMS), το οποίο διοργανώνει ετησίως εκπαιδευτικές γεωλογικές ασκήσεις πεδίου σε περιοχές ιδιαίτερου επιστημονικού ενδιαφέροντος.

Για την υλοποίηση του ελληνικού σκέλους του προγράμματος συνεργάστηκαν η Δρ. Αριάδνη Γεωργάτου (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών – ΕΚΠΑ), η οποία λειτούργησε ως σύνδεσμος μεταξύ του CUSO DPMS και των ελληνικών συνεργαζόμενων φορέων, η Καθ. Παρασκευή Νομικού (ΕΚΠΑ) και ο γεωλόγος Σταμάτης Ξυδούς (συμβασιούχος της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών – ΕΑΓΜΕ), οι οποίοι συνέβαλαν στον σχεδιασμό και την επιστημονική υποστήριξη των επιμέρους θεματικών ενοτήτων της εκπαιδευτικής άσκησης. Η συνεργασία αυτή ενίσχυσε τη βιωματική μάθηση μέσω της εργασίας πεδίου και προώθησε την επιστημονική ανταλλαγή και συνεργασία μεταξύ των συμμετεχόντων.

Σχεδιασμένο ως μια ολοκληρωμένη γεωλογική διαδρομή που συνέδεε τρεις εμβληματικές περιοχές, τη Σύρο, τη Μήλο και τη Σαντορίνη, το πρόγραμμα προσέφερε στους συμμετέχοντες μια μοναδική ευκαιρία να μελετήσουν διεργασίες που σχετίζονται με το σύστημα καταβύθισης, από τη μεταμόρφωση υψηλών πιέσεων και την αλληλεπίδραση ρευστών-πετρωμάτων πριν και κατά την καταβύθιση έως την ηφαιστειότητα, τα υδροθερμικά συστήματα και τις συνδεόμενες μεταλλοφορίες.

Αθήνα – Μουσείο Ορυκτολογίας και Πετρολογίας (16 Σεπτεμβρίου)

Η εκπαιδευτική άσκηση ξεκίνησε από το Μουσείο Ορυκτολογίας και Πετρολογίας του ΕΚΠΑ, όπου τους συμμετέχοντες υποδέχθηκε η Δρ. Αριάδνη Γεωργάτου (Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια και Εντεταλμένη Διδάσκουσα του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος ΕΚΠΑ, με ερευνητικό αντικείμενο τη διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ πετρολογικών, ορυκτολογικών και μεταλλογενετικών διεργασιών στο Αιγαίο).

Πριν από την έναρξη του επιστημονικού προγράμματος, πραγματοποιήθηκε σύντομη γνωριμία των συμμετεχόντων, διαμορφώνοντας εξ αρχής ένα ανοιχτό και συνεργατικό κλίμα. Ακολούθησε ξενάγηση στο Μουσείο, όπου παρουσιάστηκαν αντιπροσωπευτικά ορυκτολογικά και πετρολογικά δείγματα από τη Σύρο, τη Μήλο και τη Σαντορίνη. Κατά τη διάρκεια της ξενάγησης, οι συμμετέχοντες ενημερώθηκαν για τον συνεχιζόμενο εκσυγχρονισμό των συλλογών του Μουσείου στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου DiSSCo (Horizon Europe), το οποίο ενισχύει την ψηφιακή προσβασιμότητα, την τεκμηρίωση και την επιμέλεια της γεωλογικής κληρονομιάς.

Στη συνέχεια, οι επιστημονικοί υπεύθυνοι της άσκησης πεδίου:

• Δρ. Charline Lormand (ηφαιστειολόγος και πετρολόγος πυρηγενών, με ειδίκευση στις μαγματικές διεργασίες, τη γεωχημεία ορυκτών και την εξέλιξη των ηφαιστειακών συστημάτων, Πανεπιστήμιο της Γενεύης – UNIGE),
• Δρ. Renee Jade Tamblyn (μεταμορφική πετρολόγος και γεωχρονολόγος, με ειδίκευση στις διεργασίες υποβύθισης, την πετροχρονολόγιση και την εξέλιξη των μεταμορφικών πετρωμάτων, Πανεπιστήμιο της Λωζάνης – UNIL), και
• Δρ. Thorsten Markmann (μεταμορφικός και μαγματικός πετρολόγος, πρώην ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Βέρνης και Fellow στο Nanyang Technological University – NTU, Σιγκαπούρη)

 

παρουσίασαν τους ακαδημαϊκούς στόχους και τις διοικητικές λεπτομέρειες του προγράμματος. Προκειμένου να τεθεί το επιστημονικό πλαίσιο για την εργασία πεδίου, η Δρ. Αριάδνη Γεωργάτου παρουσίασε μια εισαγωγική διάλεξη για τη γεωδυναμική εξέλιξη του Αιγιακού χώρου.

 

 

Σύρος – Μεταμορφισμός Υψηλών Πιέσεων και Διεργασίες στον Δίαυλο Καταβύθισης (17–19 Σεπτεμβρίου)

Με την άφιξη στη Σύρο, ο Δρ. Thorsten Markmann παρουσίασε το γεωλογικό πλαίσιο του νησιού μέσα από μια επισκόπηση των μεταμορφικών ενοτήτων, των βασικών στάσεων πεδίου και των ερευνητικών στόχων. Η εξειδίκευσή του στις ορυκτολογικές παραγενέσεις υψηλών πιέσεων, τις αντιδράσεις αφυδάτωσης και τις διεργασίες των διαύλων καταβύθισης παρείχε το απαραίτητο υπόβαθρο για την ερμηνεία των κυανοσχιστολίθων και των εκλογιτών των Κυκλάδων.

Κατά τη διάρκεια τριών ημερών, η ομάδα επισκέφθηκε τον Φοίνικα, τον Κάμπο, τον όρμο Λιά, τα Φαμπρικά και την Κίνι, παρατηρώντας εξαιρετικά διατηρημένους κυανοσχιστολίθους και εκλογίτες εντός της ζώνης mélange των Κυκλάδων. Οι εμφανίσεις αυτές καταγράφουν αντιδράσεις αφυδάτωσης, διαδρομές ρευστών, διεργασίες μεταφοράς μάζας και τη δομική εξέλιξη ενός απολιθωμένου διαύλου καταβύθισης.

Οι θέσεις στον Κάμπο ανέδειξαν ηφαιστειακά υπολείμματα και ορυκτολογικές παραγενέσεις που τεκμηριώνουν την αλληλεπίδραση ρευστών–πετρωμάτων κατά την καταβύθιση σε μεγάλα βάθη, ενώ τα Φαμπρικά παρείχαν σαφή παραδείγματα δομών παραμόρφωσης που συνδέονται τόσο με την καταβύθιση όσο και με την εκταφή. Ενδιάμεσες θέσεις, όπως ο Φοίνικας και η Κίνι, αποκάλυψαν μαγματικές υφές και υφές mélange που συνδέουν τις μεταμορφικές με τις μαγματικές διεργασίες. Η Σύρος προσέφερε μια ολοκληρωμένη εικόνα των βαθύτερων δομικών τμημάτων του Αιγιακού τόξου, αποτελώντας το μεταμορφικό θεμέλιο της άσκησης.

 

 

 

 

Μήλος – Μαγματική Εξέλιξη, Υδροθερμικά Συστήματα και Μεταλλοφορία (20–23 Σεπτεμβρίου)

Στη Μήλο, ο γεωλόγος Σταμάτης Ξυδούς, με MSc στην Ορυκτολογία και Πετρολογία και συμβασιούχος της ΕΑΓΜΕ, παρουσίασε την ηφαιστειακή ιστορία του νησιού, την υδροθερμική δραστηριότητα και την κατανομή των ορυκτών πόρων. Η εμπειρία του στη γεωλογική χαρτογράφηση και η επιστημονική του συμβολή εμπλούτισαν την κατανόηση της ομάδας για τον ορυκτό πλούτο της Μήλου.

Η μετάβαση από τη Σύρο στη Μήλο σηματοδότησε τη μετάβαση από τα βαθιά μεταμορφικά περιβάλλοντα στα μαγματικά και υδροθερμικά συστήματα του ηφαιστειακού τόξου του Νοτίου Αιγαίου. Κατά τη διάρκεια τεσσάρων ημερών, οι συμμετέχοντες επισκέφθηκαν:

• Το Μεταλλευτικό Μουσείο Μήλου (Αδάμαντας) και την παραλία Παπικινού,
• Τα ιστορικά Θειωρυχεία και εισήλθαν στην στοά (Παλαιόρεμα),
• Τις φουμαρόλες του Καλάμου,
• Τη θέση εξόρυξης οψιδιανού στα Νύχια,
• Το ηφαίστειο της Φυριπλάκας και το Σαρακίνικο.

Μια πανοραμική στάση στην Αγγεριά προσέφερε καθαρή εικόνα των κοιτασμάτων μπεντονίτη και της κλίμακας της μεταλλευτικής δραστηριότητας. Τέλος, πραγματοποιήθηκε άσκηση αποτύπωσης της στρωματογραφίας στους απότομους γκρεμούς στο Τσιγκράδο. Οι θέσεις αυτές ανέδειξαν την πολυπλοκότητα των ηφαιστειακών φάσεων, τις διεργασίες ανάμειξης μάγματος και τη μετάβαση από τη μαγματική στην υδροθερμική δραστηριότητα, καταδεικνύοντας την οικονομική σημασία των βιομηχανικών ορυκτών (μπεντονίτης, περλίτης, καολίνης).

 

 

 

 

 

Σαντορίνη – Κύκλοι Σχηματισμού Καλδέρας, Εφελκυστική Τεκτονική και Ηφαιστειακοί Κίνδυνοι (24–27 Σεπτεμβρίου)

Στη Σαντορίνη, η Παρασκευή Νομικού, Καθηγήτρια Φυσικής Γεωγραφίας και Γεωλογικής Ωκεανογραφίας στο ΕΚΠΑ, μαζί με την επιστημονική ομάδα, παρουσίασαν το ηφαιστειακό σύστημα καλύπτοντας τους κύκλους σχηματισμού της καλδέρας, τις μεγάλες εκρήξεις, το τεκτονικό πλαίσιο και τη σημασία της υποθαλάσσιας δραστηριότητας στο ηφαίστειο Κολούμπο. Η εκτεταμένη έρευνα της Καθ. Νομικού στην υποθαλάσσια ηφαιστειότητα και τους ηφαιστειακούς κινδύνους παρείχε το απαραίτητο επιστημονικό υπόβαθρο.

Η ομάδα εξερεύνησε:

• Τη Νέα και Παλαιά Καμένη και τη Θηρασία με σκάφος,
• Το ορυχείο Μεταξά, τον Προφήτη Ηλία, την Οία, τον Σκάρο, το Ακρωτήριο Κολούμπο, τη χερσόνησο του Ακρωτηρίου, την Κόκκινη Παραλία και τη Βλυχάδα, καθώς και τον Αρχαιολογικό Χώρο του Ακρωτηρίου.

 

Οι επισκέψεις ανέδειξαν την εξέλιξη των ηφαιστειακών κύκλων από τις πρώιμες ρυοδακιτικές λάβες έως τις πλινιακού τύπου εκρήξεις και τις καταρρεύσεις της καλδέρας (συμπεριλαμβανομένης της Μινωικής έκρηξης). Τα νησιά των Καμένων προσέφεραν εικόνα της σύγχρονης ηφαιστειακής δραστηριότητας και των συστημάτων παρακολούθησης, ενώ το Κολούμπο ανέδειξε τη σημασία της υποθαλάσσιας ηφαιστειότητας . Η ενσωμάτωση της αρχαιολογικής διάστασης στο Ακρωτήρι ανέδειξε το πώς οι γεωλογικές διεργασίες διαμορφώνουν την ανθρώπινη ιστορία και τον πολιτισμό.

 

 

 

 

 

Σύνθεση και Εκπαιδευτικός Αντίκτυπος

Παρότι πολλοί από τους συμμετέχοντες εξειδικεύονταν στην μεταμορφική πετρολογία, η άσκηση πεδίου ανέδειξε ένα ευρύ και γόνιμο επιστημονικό ενδιαφέρον. Οι ροές οψιδιανού στη Μήλο πυροδότησαν συζητήσεις για την εξέλιξη του μάγματος και τη δυναμική των εκρήξεων, ενώ στη Σαντορίνη η λεπτομερής στρωματογραφία ενέπνευσε παρατηρήσεις σχετικά με τις φρεατομαγματικές διεργασίες και τη διασπορά της τέφρας.

Αυτή η διεπιστημονική προσέγγιση ανέδειξε τη μοναδική αξία του «Εργαστηρίου του Αιγαίου»: την ικανότητά του να συνδέει τις βαθιές μεταμορφικές διεργασίες με την επιφανειακή ηφαιστειότητα, τη μεταλλοφορία και τη διαχείριση των ηφαιστειακών κινδύνων μέσα σε μία ενιαία γεωδυναμική τομή.

Η εκπαιδευτική άσκηση ενίσχυσε την επιστημονική ανταλλαγή και τη συνεργασία μεταξύ των ελβετικών ιδρυμάτων και ελληνικών φορέων και ανέδειξε τη σημασία της συνδυασμένης προσέγγισης της πετρολογίας, της τεκτονικής, της ηφαιστειολογίας και της αρχαιολογίας.

Εκφράζουμε τις θερμές μας ευχαριστίες στους επιστημονικούς υπευθύνους του CUSO DPMS, Δρ. Charline Lormand (UNIGE), Δρ. Thorsten Markmann (NTU Singapore) και Δρ. Renee Jade Tamblyn (UNIL), καθώς και στους Έλληνες συνεργάτες της άσκησης, Καθ. Παρασκευή Νομικού (ΕΚΠΑ), Σταμάτη Ξυδούς (συμβασιούχο της ΕΑΓΜΕ) και Δρ. Αριάδνη Γεωργάτου (ΕΚΠΑ), για την πολύτιμη συμβολή τους στον σχεδιασμό, την επιστημονική υποστήριξη και την επιτυχή υλοποίηση της εκπαιδευτικής άσκησης πεδίου.