Το καθήκον πάνω από τα συναισθήματα: Νέα μελέτη με συμμετοχή του ΕΚΠΑ επαναπροσδιορίζει τις πολιτισμικές διαφορές σε 100 κοινωνίες

Το Εργαστήριο Εφαρμογών Διαπολιτισμικής και Κοινωνικής Ψυχολογίας του Τμήματος Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ συμμετείχε στην μεγάλης κλίμακας μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Human Behaviour.

Νέα μελέτη επαναπροσδιορίζει τις πολιτισμικές διαφορές σε 100 κοινωνίες (Nature Human Behaviour)

Για περισσότερα από τριάντα χρόνια, οι κοινωνικοί επιστήμονες βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα παράδοξο. Οι απόψεις των ειδικών, οι ανθρωπολογικές παρατηρήσεις και τα ιστορικά δεδομένα έχουν οδηγήσει στην αντίληψη ότι οι πολιτισμοί της Ανατολικής Ασίας και άλλων μη δυτικών περιοχών έχουν μεγαλύτερο αξιακό προσανατολισμό προς τη συλλογικότητα από τους δυτικούς πολιτισμούς. Ωστόσο, οι ψυχολογικές έρευνες με ερωτηματολόγια δεν κατόρθωναν συστηματικά να εντοπίσουν αξιόπιστες διαφορές. Σε ορισμένες μελέτες, μάλιστα, οι Αμερικανοί εμφάνιζαν υψηλότερα επίπεδα συλλογικότητας από τους συμμετέχοντες στην Ιαπωνία ή την Κίνα.

Μια νέα, μεγάλης κλίμακας μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Human Behaviour προτείνει μια λύση σε αυτό το μακροχρόνιο παράδοξο. Με τη συμμετοχή μιας μεγάλης διεθνούς ερευνητικής ομάδας, στην οποία συμμετείχε το Εργαστήριο Εφαρμογών Διαπολιτισμικής και Κοινωνικής Ψυχολογίας του Τμήματος Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ, η μελέτη εξέτασε 12.247 άτομα σε 100 πολιτισμούς, από τη Γροιλανδία έως τη Νέα Ζηλανδία.

Τα ευρήματα δείχνουν ότι προηγούμενες έρευνες ενδέχεται να μην εντόπιζαν τις αναμενόμενες πολιτισμικές διαφορές επειδή μετρούσαν κυρίως γενικά θετικά συναισθήματα και στάσεις, όπως η φιλικότητα ή η ευχαρίστηση που αντλεί κανείς από τη συμμετοχή σε ομάδες, αντί για συγκεκριμένες κοινωνικές υποχρεώσεις. Για παράδειγμα, άνθρωποι σε χώρες όπως οι ΗΠΑ και η Δανία είναι πιθανότερο να συμφωνήσουν με δηλώσεις όπως «η ευημερία των συναδέλφων μου είναι σημαντική για μένα» σε σύγκριση με ανθρώπους σε χώρες όπως η Αίγυπτος ή η Κίνα.

Αντί γι’ αυτό, η ερευνητική ομάδα υποστηρίζει ότι η συλλογικότητα μπορεί να γίνει καλύτερα κατανοητή μέσα από την έννοια της σχεσιακής υπευθυνότητας (responsibilism), δηλαδή ενός προσανατολισμού προς τις συγκεκριμένες ευθύνες, τα καθήκοντα και τους κοινωνικούς ρόλους στο πλαίσιο της οικογένειας και των στενών διαπροσωπικών σχέσεων. Για παράδειγμα, προτάσεις όπως «θα πρέπει να φροντίζουμε τους ηλικιωμένους γονείς μας στο σπίτι» εμφάνισαν το αντίστροφο πρότυπο σε σχέση με τις γενικές δηλώσεις θετικών συναισθημάτων. Οι συμμετέχοντες στην Αίγυπτο και την Κίνα συμφωνούσαν πολύ περισσότερο με μια τέτοια συγκεκριμένη οικογενειακή υποχρέωση σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες στις ΗΠΑ και τη Δανία.

Οι συγγραφείς ανέπτυξαν και επικύρωσαν μια νέα Κλίμακα Σχεσιακής Υπευθυνότητας (ResponsibilismScale) σε 45 γλώσσες. Η νέα αυτή κλίμακα ανέδειξε μια σειρά σημαντικών ευρημάτων:

• Μεγάλες διαφορές μεταξύ Δύσης και μη δυτικών κοινωνιών: Όταν η έμφαση δόθηκε στο responsibilism και όχι στη γενική συναισθηματική εγγύτητα ή θετικότητα, εμφανίστηκαν μεγάλες και σταθερές πολιτισμικές διαφορές μεταξύ δυτικών και μη δυτικών κοινωνιών, σε αντίθεση με τις αντιφατικές διαπιστώσεις πολλών προηγούμενων ερευνών.
• Πρόβλεψη συμπεριφορών στην πραγματική ζωή: Η βαθμολογία responsibilism μιας κοινωνίας προέβλεπε πραγματικές κοινωνικές συμπεριφορές, όπως τη συχνότητα συγκατοίκησης με την ευρύτερη οικογένεια, την πιθανότητα επιστροφής ενός χαμένου πορτοφολιού σε έναν άγνωστο και την προθυμία κάποιου να πει ψέματα στο δικαστήριο προκειμένου να προστατεύσει έναν στενό φίλο.
• Ευρήματα σε ατομικό, κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο: Στο εσωτερικό των χωρών, η νέα κλίμακα κατόρθωσε επίσης να αποτυπώσει σημαντικές διαφορές τις οποίες παλαιότερες μετρήσεις δεν εντόπιζαν. Άτομα χαμηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου και άτομα με περισσότερο συντηρητικές πολιτικές απόψεις έτειναν να εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα responsibilism.

«Η μελέτη αυτή συμβάλλει στην επίλυση ενός μακροχρόνιου ‘κοινού μυστικού’ για το οποίο οι πολιτισμικοί ψυχολόγοι συζητούν εδώ και δεκαετίες: γιατί οι έρευνες για τη συλλογικότητα παράγουν τόσο παράδοξα αποτελέσματα;», δήλωσε ο επικεφαλής συγγραφέας Thomas Talhelm, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Arizona State University.

Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι αυτοαναφορικές μετρήσεις εξακολουθούν να αποτελούν ένα ισχυρό εργαλείο για τη διαπολιτισμική έρευνα, όταν οι ερωτήσεις επικεντρώνονται σε συγκεκριμένες υποχρεώσεις και καθήκοντα και όχι σε ασαφείς συναισθηματικές διατυπώσεις.

Η ερευνητική ομάδα έχει διαθέσει δημόσια τόσο την πλήρη Κλίμακα Σχεσιακής Υπευθυνότητας των 14 ερωτημάτων όσο και μια σύντομη εκδοχή 5 ερωτημάτων, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν από ερευνητικές ομάδες σε όλο τον κόσμο.