Η παραπληροφόρηση σε ζητήματα υγείας αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της ψηφιακής εποχής. Στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής συμμαχίας πανεπιστημίων CIVIS – Europe’s Civic University, το Πανεπιστήμιο Αθηνών με το Τμήμα Νοσηλευτικής, με Επιστημονική Υπεύθυνη του έργου την Καθηγήτρια κ. Φλώρα Μαλαματένιου , με τη συνεργασία μελών από το Τμήμα Νοσηλευτικής και το Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ, συντονίζει το ευρωπαϊκό πρόγραμμα CIVIS Open Lab “Combating Health Misinformation”, μια διεπιστημονική πρωτοβουλία που στοχεύει στην κατανόηση και αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης στον χώρο της υγείας.
Στο πλαίσιο του προγράμματος πραγματοποιήθηκαν δύο εργαστήρια διάχυσης των προκαταρκτικών αποτελεσμάτων της έρευνας, στις 16 και 18 Δεκεμβρίου 2025, στο Εργαστήριο Πληροφορικής της Υγείας του Τμήματος Νοσηλευτικής του ΕΚΠΑ. Τα εργαστήρια απευθύνονταν σε προπτυχιακούς φοιτητές του Τμήματος Νοσηλευτικής του ΕΚΠΑ καθώς και της Σχολής Αξιωματικών Νοσηλευτικής, οι οποίοι είχαν την ευκαιρία να συμμετάσχουν ενεργά στη συζήτηση για τις επιπτώσεις της παραπληροφόρησης στη δημόσια υγεία.
Το έργο υλοποιείται σε συνεργασία με τους διεθνείς ακαδημαϊκούς εταίρους μέσω του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου CIVIS, μεταξύ των οποίων το Sapienza University και το University of Bucharest, αναδεικνύοντας τον ευρωπαϊκό χαρακτήρα της έρευνας και τη σημασία της διαπανεπιστημιακής συνεργασίας.
Κατά τη διάρκεια των εργαστηρίων, η ερευνητική ομάδα του έργου, εκπροσωπούμενη από τον Δρ. Εμμανουήλ Ζούλια, μέλος του Εργαστηριακού Διδακτικού Προσωπικού του Εργαστηρίου Πληροφορικής της Υγείας, και την υποψήφια διδάκτορα Μαριάννα Ισαακίδου, παρουσίασε τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της συστηματικής βιβλιογραφικής ανασκόπησης με τίτλο “Combating Health Misinformation: A Systematic Literature Review on Key Trends, Gaps and Challenges”.
Η έρευνα εξετάζει τις βασικές τάσεις, τα κενά γνώσης και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η διεθνής επιστημονική κοινότητα στην κατανόηση της παραπληροφόρησης στον τομέα της υγείας. Τα ευρήματα έχουν ήδη υποβληθεί προς δημοσίευση στο επιστημονικό άρθρο “Sick and Seeking: Vulnerability in the Age of Misinformation”, το οποίο διερευνά το βαθμό ευαλωτότητας διαφορετικών κοινωνικών ομάδων στην παραπληροφόρηση.
Στο επίκεντρο των παρουσιάσεων βρέθηκαν βασικές έννοιες που σχετίζονται με τη διάδοση ψευδών πληροφοριών, όπως οι όροι misinformation, disinformation και malinformation, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο οι ψηφιακές πλατφόρμες και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συμβάλλουν στην ταχεία εξάπλωση ανακριβών ή παραπλανητικών ειδήσεων.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στις επιπτώσεις που μπορεί να έχει η παραπληροφόρηση στη δημόσια υγεία, ειδικά όταν αφορά σε κρίσιμα ζητήματα όπως η πανδημία Covid-19 ή οι εμβολιασμοί. Σύμφωνα με τα πρώτα συμπεράσματα της έρευνας, οι πιο ευάλωτες ομάδες είναι συχνά άτομα με χαμηλό ψηφιακό γραμματισμό ή περιορισμένη πρόσβαση σε αξιόπιστες πηγές πληροφόρησης.
Παράλληλα, τα εργαστήρια είχαν έντονα διαδραστικό χαρακτήρα, δίνοντας στους φοιτητές τη δυνατότητα να συμμετάσχουν στη διαδικασία της βιβλιογραφικής αναζήτησης και αξιολόγησης επιστημονικών πηγών σε διεθνείς βάσεις δεδομένων όπως το PubMed και το Scopus.
Όπως σημείωσε μία φοιτήτρια του Τμήματος Νοσηλευτικής, «Στην καθημερινή κλινική πράξη οι επαγγελματίες υγείας καλούνται να απαντήσουν σε ερωτήματα ασθενών που συχνά βασίζονται σε πληροφορίες από το διαδίκτυο. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε πώς να αξιολογούμε αυτές τις πληροφορίες και πώς να επικοινωνούμε την επιστημονική γνώση με τρόπο κατανοητό».
Ένας ακόμη φοιτητής τόνισε τον ρόλο της εκπαίδευσης στην αντιμετώπιση του φαινομένου: «Σήμερα η τεχνολογία επιτρέπει σε οποιονδήποτε να δημιουργεί περιεχόμενο που μοιάζει αξιόπιστο. Για αυτό η εκπαίδευση των πολιτών στην αξιολόγηση της πληροφορίας είναι εξίσου σημαντική με την ίδια την επιστημονική έρευνα».
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, οι φοιτητές επισήμαναν επίσης ότι οι επαγγελματίες υγείας, και ιδιαίτερα οι νοσηλευτές, αποτελούν συχνά το πρώτο σημείο επαφής των πολιτών με το σύστημα υγείας. Για τον λόγο αυτό, η ενίσχυση των δεξιοτήτων επικοινωνίας και η κατανόηση των μηχανισμών παραπληροφόρησης θεωρούνται κρίσιμες για την προστασία της δημόσιας υγείας.
Το εργαστήριο ολοκληρώθηκε με προτάσεις των φοιτητών για την ανάπτυξη δημόσιων πολιτικών και εκπαιδευτικών παρεμβάσεων που θα ενισχύσουν την επιστημονική ενημέρωση των πολιτών. Μεταξύ άλλων προτάθηκαν η δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων ψηφιακού γραμματισμού, η ανάπτυξη συνεργασιών μεταξύ επιστημόνων και δημοσιογράφων και η αξιοποίηση σύγχρονων ψηφιακών εργαλείων για την επαλήθευση πληροφοριών.
Η δράση αυτή εντάσσεται στη συνολικότερη στρατηγική του ΕΚΠΑ για την ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας και της κοινωνικής προσφοράς της Επιστήμης. Μέσα από το δίκτυο του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου CIVIS, το Πανεπιστήμιο Αθηνών συμβάλλει ενεργά στην ανάπτυξη ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών που συνδέουν την έρευνα με τις ανάγκες της κοινωνίας, ενισχύοντας παράλληλα τη συμμετοχή των φοιτητών και φοιτητριών σε σύγχρονα ερευνητικά πεδία.
Σε μια εποχή όπου μεγάλος όγκος πληροφορίας κατασκευάζεται αλλά και διακινείται με πρωτοφανή ταχύτητα, η καλλιέργεια κριτικής σκέψης και επιστημονικού εγγραμματισμού αναδεικνύεται σε βασικό εργαλείο για την προστασία και της δημόσιας υγείας — και τα ευρωπαϊκά προγράμματα όπως το συγκεκριμένο CIVIS Open Lab δείχνουν τον δρόμο προς αυτή την κατεύθυνση.
