Ξεμπλέκοντας το κουβάρι του λόγου στις νοητικές του συνιστώσες: το πλαίσιο

Κώστας Πόταγας, Αναπληρωτής Καθηγητής Νευρολογίας και Νευροψυχολογίας, Α΄ Νευρολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ, Αιγινήτειο Νοσοκομείο

Δημήτρης Τσολακόπουλος, Υποψήφιος Διδάκτωρ Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ

Μονάδα Νευροψυχολογίας και διαταραχών του Λόγου, Α΄ Νευρολογική Κλινική ΕΚΠΑ, Αιγινήτειο Νοσοκομείο

———————————————

Για την αλληλοκατανόησή μας σε μια συνομιλία, μεγαλύτερη σημασία από τις λέξεις έχουν όσα δεν λέγονται – ή όσα λέγονται έμμεσα: μεταφορές, υπαινιγμοί, εκφράσεις, προσωδία, χειρονομίες που συνοδεύουν την ομιλία, ή την απουσία της. Ας σκεφτούμε το εξής: γιατί είναι απίθανο να μάθει κανείς μια ξένη γλώσσα χρησιμοποιώντας μόνο το λεξικό; Πράγματι, οι περισσότερες, καθημερινές, λέξεις μπορεί να έχουν διπλή σημασία – κατανοητή μόνο εάν ληφθεί υπόψη το πλαίσιο στο οποίο διαδραματίζεται η συνομιλία.

Η πρόσβαση στις χωρίς λόγια πτυχές του λόγου δεν είναι εύκολη. Όπως συμβαίνει και με άλλες νοητικές λειτουργίες, ένα παράθυρο για τη μελέτη τους είναι ίσως η παθολογία τους. Στη διατριβή του[i] ο Δημήτρης Τσολακόπουλος ερευνά τις μεταφορές, τον έμμεσο λόγο και μια περίεργη ικανότητα που αποκαλείται «Θεωρία του Νου»[ii] και επιτρέπει την άρρητη αντίληψη των συναισθημάτων και των προθέσεων του συνομιλητή μας, σε ασθενείς με βλάβες του δεξιού εγκεφαλικού ημισφαιρίου και σε υγιείς μάρτυρες. Εμφανίζουν όντως οι ασθενείς με δεξιά εγκεφαλικά επεισόδια ελλείμματα στην αντίληψη των «ευκόλως εννοούμενων» μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο[iii] [iv], όπως μέρος της βιβλιογραφίας ισχυρίζεται;[v] [vi]. Σχετίζονται τα ελλείμματα με εγκεφαλικούς μηχανισμούς του δεξιού ημισφαιρίου και με διαταραχές των λεγόμενων «επιτελικών» λειτουργιών (αυτών που κάνουν αποτελεσματική τη σκέψη μας); Εξαρτώνται από τη θέση των βλαβών; Με δυο λόγια, παρά την κρατούσα άποψη περί «κυρίαρχου» για τον λόγο αριστερού ημισφαιρίου, μήπως η επικοινωνία επηρεάζεται και από βλάβες του «ελάσσονος» δεξιού εγκεφαλικού ημισφαιρίου; Και από ποιες νοητικές ικανότητες εξαρτάται η πρόσληψη και η επεξεργασία των εννοούμενων μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο;

---

[i] «Διερεύνηση γλωσσικών ελλειμμάτων σε ασθενείς με αγγειακό επεισόδιο του δεξιού εγκεφαλικού ημισφαιρίου», υπό προετοιμασία.

[ii] White et al. Developing the Frith-Happé animations: a quick and objective test of Theory of Mind for adults with autism. Autism research: official journal of the International Society for Autism Research 2011; 4: 149–154 https://doi.org/10.1002/aur.174

[iii] Côté et al. Towards a description of clinical communication impairment profiles following right-hemisphere damage. Aphasiology 2007; 21: 73.

[iv] Vanhalle et al. Processing of speech acts by right hemisphere brain-damaged patients: An ecological approach. Aphasiology 2000; 14: 1127–1141.

[v] Champagne-Lavau  & Joanette. Pragmatics, theory of mind and executive functions after a right-hemisphere lesion Different patterns of deficits. Journal of Neurolinguistics 2009; 22: 413-426.

[vi] Kacinik and Chiarello, Understanding metaphors: Is the right hemisphere uniquely involved?, Brain and Language 2007; 100: 188-207, https://doi.org/10.1016/j.bandl.2005.10.010.