Επαγγελματική εξουθένωση (burnout) στον χώρο της εκπαίδευσης – Προβληματισμοί από την πρόσφατη απώλεια της εκπαιδευτικού

Η επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών αποτελεί ένα πολυδιάστατο φαινόμενο, το οποίο σχετίζεται άμεσα με τις αυξημένες απαιτήσεις του σχολικού περιβάλλοντος και ιδιαίτερα με τη διαχείριση «δύσκολων» συμπεριφορών μαθητών και μαθητριών. Η συστηματική έκθεση των εκπαιδευτικών σε λεκτική, σωματική ή έμμεση επιθετικότητα -συχνά και εντός αιθούσης- δημιουργεί ένα έντονα στρεσογόνο πλαίσιο, το οποίο επιβαρύνει τόσο τη ψυχοσυναισθηματική τους ισορροπία όσο και την επαγγελματική τους λειτουργικότητα. Η ανάγκη συνεχούς επιτήρησης, παρέμβασης και ελέγχου τέτοιων συμπεριφορών απαιτεί υψηλά επίπεδα ψυχικών αντοχών, υπομονής και παιδαγωγικής επάρκειας. Όταν, όμως, οι δυσκολίες αυτές επαναλαμβάνονται σε καθημερινή βάση, οι εκπαιδευτικοί ενδέχεται να βιώσουν συναισθηματική εξάντληση, αποπροσωποποίηση και μειωμένο αίσθημα προσωπικής επίτευξης, βασικές παραμέτρους που συνθέτουν τον πυρήνα του συνδρόμου επαγγελματικής εξουθένωσης.

Επιπλέον, η πιθανή έλλειψη κατάλληλης υποστήριξης από το σχολικό πλαίσιο, η περιορισμένη επιμόρφωση ως προς τη διαχείριση επιθετικών συμπεριφορών και η πίεση για διατήρηση ενός ασφαλούς και λειτουργικού μαθησιακού περιβάλλοντος εντείνουν ακόμη περισσότερο την επαγγελματική φθορά. Ως εκ τούτου, οι όποιες μορφές επιθετικής συμπεριφοράς από πλευράς μαθητών/τριών έναντι των εκπαιδευτικών τους δεν συνιστούν απλά μια πραγματική πρόκληση για το εκπαιδευτικό κλίμα και την εύρυθμη λειτουργία των σύγχρονων σχολικών μονάδων αλλά και -σοβαρό ενίοτε- παράγοντα κινδύνου για την ψυχοσωματική υγεία καθώς και την επαγγελματική ευημερία των εκπαιδευτικών σήμερα. Στο πλαίσιο του ανωτέρω προβληματισμού κινήθηκαν οι παρεμβάσεις του καθηγητή ψυχολογίας του ΕΚΠΑ Αλέξανδρου-Σταμάτιου Αντωνίου κατά τη συμμετοχή του στην εκπομπή «Μένουμε εδώ» με την Ελένη Καραγιάννη στο ΕΡΤnews/radio.

Επίσης, πριν λίγο καιρό, στην επιστημονική ημερίδα με τίτλο «Από το burnout στην ευεξία / Φροντίζοντας εκείνους που φροντίζουν» σε συνδιοργάνωση του Εργαστηρίου Κοινωνικής και Οργανωσιακής Ψυχολογίας/ΕΚΠΑ με την ΠΕΨΑΕΕ και την Καθ’ οδόν, ο κ. Αντωνίου υπογράμμισε ότι το burnout δεν συνιστά «ατομικό έλλειμμα» ή προσωπική αποτυχία προσαρμογής, αλλά συστημικό αποτέλεσμα χρόνιου εργασιακού στρες και παρατεταμένης έκθεσης σε ποικίλους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους. Η προσέγγιση αυτή εναρμονίζεται με τη σύγχρονη οργανωσιακή και εργασιακή ψυχολογία, η οποία ερμηνεύει την επαγγελματική εξουθένωση ως φαινόμενο που αναδύεται από τη δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ: (α) των απαιτήσεων της εργασίας (φόρτος, χρονική πίεση, συναισθηματικές απαιτήσεις, συνεχής διαθεσιμότητα) και (β) των διαθέσιμων πόρων (αυτονομία/έλεγχος, σαφείς ρόλοι, κοινωνική υποστήριξη, δίκαιες διαδικασίες, επαρκής στελέχωση).

Βάσει του μοντέλου αυτού, κρίσιμοι παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν: υπερβολικό φόρτο, χαμηλό έλεγχο/αυτονομία, ασάφεια ή σύγκρουση ρόλων, εργασιακή ανασφάλεια και δύσκολες ως προς τη διαχείρισή τους κοινωνικές συμπεριφορές (π.χ. συγκρούσεις, εκφοβισμός, χαμηλή αναγνώριση). Ειδικότερα, σε επαγγέλματα φροντίδας και «πρώτης γραμμής», όπου οι συναισθηματικές απαιτήσεις είναι εγγενώς υψηλότερες, η πιθανότητα επαγγελματικής εξουθένωσης αυξάνεται όταν η ηθική/αξιακή δέσμευση του επαγγελματία (να φροντίσει, να βοηθήσει, να σταθεί δίπλα στον άλλον) δεν υποστηρίζεται από αντίστοιχες οργανωσιακές συνθήκες (χρόνος, προσωπικό, υποστήριξη, σαφείς διαδικασίες).

Η κλίμακα του φαινομένου τεκμηριώνεται τόσο από διεθνή όσο και ελληνικά δεδομένα. Ενδεικτικά, στις ΗΠΑ, το 76% των εργαζομένων αναφέρει ότι βιώνει burnout τουλάχιστον κάποιες φορές και το 28% πολύ συχνά ή πάντα, στοιχείο που δείχνει ευρεία διάχυση και όχι οριακή παρουσία. Ομοίως, στην ετήσια αποτύπωση της Deloitte του 2024, το 40% της Gen Z και το 35% των Millennials δήλωσαν ότι αισθάνονται στρες διαρκώς ή τις περισσότερες φορές, αποδίδοντας σημαντικό μέρος του στη φύση της εργασίας τους και στη δυσκολία εξισορρόπησης εργασιακού και οικογενειακού βίου. Επιπλέον, η θεσμική οπτική του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, μέσω των εκτιμήσεων για το κόστος της κατάθλιψης και του στρες (περίπου 12 δισ. χαμένες εργάσιμες ημέρες/έτος και περίπου ένα τρισ. δολάρια/έτος σε απώλειες παραγωγικότητας), λειτουργεί ως έμμεσος αλλά ιδιαίτερα ισχυρός δείκτης του επαχθούς μακρο-κοινωνικού φορτίου που συνεπάγονται οι ψυχικές επιβαρύνσεις στην εργασία.

Ακόμη, σε επίπεδο επιπτώσεων, το burnout δεν αφορά μόνο την υποκειμενική δυσφορία αλλά συνδέεται με μείωση επαγγελματικής αποτελεσματικότητας, αυξημένη πρόθεση αποχώρησης, απουσιασμό και λάθη/αστοχίες (ιδίως σε περιβάλλοντα υψηλής ευθύνης). Για τους οργανισμούς, αυτό μεταφράζεται σε απώλεια ανθρώπινου κεφαλαίου, διακινδύνευση της ποιότητας υπηρεσιών και επιβάρυνση κόστους. Ως προς την ποιότητα φροντίδας, ειδικότερα, η εξουθένωση αγγίζει τον πυρήνα της σχέσης επαγγελματία/ωφελούμενου, επηρεάζοντας τα επίπεδα ενσυναίσθησης, τη συνέπεια και τη διατήρηση θεραπευτικής/υποστηρικτικής στάσης. Βάσει αυτής της συνολικής αποτύπωσης, το μήνυμα «από το burnout στην ευεξία» δεν μπορεί να περιοριστεί σε μεμονωμένες ατομικές στρατηγικές (π.χ. τεχνικές χαλάρωσης ως υποκατάστατο). Αντίθετα, απαιτείται πολυεπίπεδη, τεκμηριωμένη παρέμβαση: α) οργανωσιακό επίπεδο (πρωτογενής πρόληψη), β) ομαδικό/ηγετικό επίπεδο (δευτερογενής πρόληψη) και γ) ατομικό επίπεδο (τριτογενής υποστήριξη).

Τέλος, ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στη διάσταση του στίγματος: όταν οι εργαζόμενοι/ες αντιλαμβάνονται ότι η αποκάλυψη ψυχικής δυσφορίας ενδέχεται να επιφέρει συνέπειες στην επαγγελματική εξέλιξη ή την αξιολόγησή τους, αναβάλλουν να ζητήσουν βοήθεια, με αποτέλεσμα η επιβάρυνση να καθίσταται χρόνια. Συνεπώς, η ενίσχυση της ευημερίας προϋποθέτει όχι μόνο υπηρεσίες, αλλά και θεσμικές εγγυήσεις εμπιστευτικότητας, δίκαιες διαδικασίες και κανονικοποίηση της μέριμνας ως σταθερής παραμέτρου θετικής επαγγελματικής κουλτούρας. Έτσι, όταν «φροντίζουμε εκείνες/ους που φροντίζουν» δεν επενδύουμε μόνο στην ατομική ανθεκτικότητα αλλά και στη βιωσιμότητα των οργανισμών, την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών και, εν τέλει, στη δημόσια υγεία και την κοινωνική συνοχή.