«Μικρό μου κουτί,
που μου κρατούσες συντροφιά
Στις αποδράσεις μου
Κι εγώ σε φρόντιζα
Μην πάθεις τίποτα
Και σ’ έπαιρνα μαζί μου
Απ’ το σπίτι στο καράβι
Κι απ’ το καράβι στο τρένο
…
Θέλω να μου υποσχεθείς
Πως δεν θα σωπάσεις ξαφνικά»
BERTHOLD BRECHT «Η μπαλάντα του ραδιοφώνου»
Εκατόν είκοσι χρόνια συμπληρώνονται φέτος από την πρώτη ραδιοφωνική μετάδοση που πραγματοποίησε ο Reginald Fessenden, παραμονή Χριστουγέννων του 1906. Η «Άγια νύχτα» και αποσπάσματα από τη Βίβλο ήταν τα πρώτα ακούσματα από το Brant Rock της Μασαχουσέτης. Έκτοτε, το κατεξοχήν μέσο του ήχου, κατέκτησε τον κόσμο κι έγινε μέρος της καθημερινότητας των ανθρώπων, αλλά και της Ιστορίας.
Την ζωντάνια και την αμεσότητα του ραδιοφώνου απέδειξε δραματικά το 1938, ο Orson Welles όταν μετέδωσε τον «Πόλεμο των Κόσμων» ως έκτακτο δελτίο προκαλώντας πανικό στο κοινό. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1933, ο Franklin Roosevelt, με την εκπομπή «Fireside Chats», μετέτρεψε το ραδιόφωνο σε πολιτικό καταφύγιο αδιαμεσολάβητης επικοινωνίας: η εξουσία μιλούσε στο σαλόνι των πολιτών.
Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το BBC έγινε φωνή συμπαράστασης και αντοχής. Κατά τη διάρκεια του Blitz, οι ζωντανές μεταδόσεις από το βομβαρδιζόμενο Λονδίνο δεν μετέφεραν απλώς ειδήσεις, μετέφεραν την ίδια την εμπειρία του πολέμου. Σε ζωντανή μετάδοση ο ήχος του θανάτου διέσχιζε τον Ατλαντικό: σειρήνες, εκρήξεις και η φωνή του Edward R. Murrow για το CBS να μεταφέρει με λόγια την εικόνα. Το ραδιόφωνο δεν περιέγραφε την Ιστορία· την ζούσε σε πραγματικό χρόνο.
Στον Ψυχρό Πόλεμο, το Radio Free Europe διέσχιζε το «σιδηρούν παραπέτασμα», αποδεικνύοντας ότι τα ερτζιανά μπορούν να γίνουν γεωπολιτικό εργαλείο. Και το 1964, το πειρατικό Radio Caroline, εκπέμποντας από πλοίο στη Βόρεια Θάλασσα, αμφισβήτησε το μονοπώλιο της επίσημης ραδιοφωνίας και επιτάχυνε μια πολιτισμική επανάσταση.
Ακόμη και σε εποχές κυριαρχίας της τηλεόρασης, το ραδιόφωνο παραμένει το μέσο της άμεσης ενημέρωσης. Στο αυτοκίνητο, στη δουλειά, στο σπίτι το ραδιόφωνο δεν απαιτεί αποκλειστικότητα, συνοδεύει. Κι αυτή είναι η δύναμή του.
Στην ψηφιακή διαδικτυακή εποχή, η ίδια η ονομασία του ραδιοφώνου (radio – ασύρματος) αμφισβητείται, την ίδια ώρα που εγείρονται ζητήματα για το αν η «playlist» ή τα «podcasts» μπορούν να χαρακτηριστούν ραδιόφωνο. Η τεχνολογική του βάση έχει μεταβληθεί: δεν εκπέμπει πλέον κατ’ ανάγκην «στον αέρα», δεν περιορίζεται στη γραμμική ροή, δεν δεσμεύει τον ακροατή σε συγκεκριμένη ώρα. Το ραδιόφωνο έγινε stream, έγινε αρχείο, έγινε on demand.
Η τεχνητή νοημοσύνη περιπλέκει ακόμη περισσότερο το τοπίο. Ήδη παράγονται συνθετικές φωνές που παρουσιάζουν δελτία, αυτόματες ροές μουσικής που «μαθαίνουν» τις προτιμήσεις του χρήστη, εξατομικευμένες ειδήσεις που προσαρμόζονται στο προφίλ κάθε ακροατή.
Όμως η προσωπική σχέση του ραδιοφωνικού παραγωγού με το κοινό του είναι σχέση διαρκείας, συνέπειας και εμπιστοσύνης. Χτίζεται μέσα στον χρόνο, μέσα από μικρές καθημερινές αναφορές, από τον τρόπο που σχολιάζει την επικαιρότητα, τις συνεντεύξεις του, από τις σιωπές του, ακόμη και από τα λάθη του. Είναι το ανθρώπινο στοιχείο που διακρίνει το ραδιόφωνο. Η ραδιοφωνική σχέση δεν είναι αλγοριθμική, είναι υπαρξιακή.
Και σήμερα, 13 Φεβρουαρίου, το ραδιόφωνο εξακολουθεί να γιορτάζει την ύπαρξή του.
της Μαρίνας Ρήγου
Επ. Καθηγήτρια ΕΜΜΕ
Δημοσιογράφος
