Οι προτάσεις για θεραπεία της κρίσης στον κλάδο της Νοσηλευτικής

*Γράφει ο Παύλος Μ. Μυριανθέας Καθηγητής Εντατικολογίας και Πνευμονολογίας και Πρόεδρος Τμήματος Νοσηλευτικής Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής Πανεπιστημιακής Μονάδας Εντατικής Θεραπείας Γενικού Ογκολογικού Νοσοκομείου Κηφισιάς «Αγιοι Ανάργυροι». Εφημερίδα «Πανεπιστήμιο Αθηνών», Φύλλο 8, κυκλοφόρησε με «Το Βήμα της Κυριακής» 31 Μαΐου 2026.

Η Νοσηλευτική διεθνώς βιώνει μια βαθιά κρίση, αποχώρησης, υποστελέχωσης και επαγγελματικής εξουθένωσης.

Οι νοσηλευτές και οι νοσηλεύτριες είναι σήμερα περιζήτητοι επιστήμονες και επαγγελματίες υγείας που είναι αφοσιωμένοι στον ασθενή και χαρακτηρίζονται για την αγάπη, την ενσυναίσθηση και την αλληλεγγύη προς τον πάσχοντα αλλά και για τον ανθρωπισμό τους. Βρίσκονται καθημερινά δίπλα στον ασθενή, παρακολουθούν την πορεία του με υπευθυνότητα, αξιολογούν τις ανάγκες του και λειτουργούν με αξιοπιστία ως κρίσιμος συνδετικός κρίκος μεταξύ ασθενούς και ιατρού στα συστήματα υγείας.

Η σύγχρονη Νοσηλευτική βασίζεται σε επιστημονική γνώση, κλινικές δεξιότητες, ηθική ευθύνη, ενώ η ποιότητα της παρεχόμενης φροντίδας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την επάρκεια και την ευημερία του νοσηλευτικού προσωπικού. Δεν είναι τυχαίο ότι οι νοσηλευτές παραμένουν επί 23 συνεχόμενα έτη το επάγγελμα με το υψηλότερο επίπεδο κοινωνικής εμπιστοσύνης στις ΗΠΑ ανεξάρτητα από την πολιτική ή κοινωνικοοικονομική προέλευση. Ωστόσο, η Νοσηλευτική διεθνώς βιώνει μια βαθιά κρίση, αποχώρησης, υποστελέχωσης και επαγγελματικής εξουθένωσης. Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι το burnout των νοσηλευτών σχετίζεται με αυξημένες νοσοκομειακές λοιμώξεις, πτώσεις, φαρμακευτικά λάθη, συμβάματα ασφάλειας και χαμηλότερη ικανοποίηση των ασθενών. Παράλληλα, η υποστελέχωση οδηγεί σε αυξημένη θνητότητα, επανεισαγωγές και μεγαλύτερη διάρκεια νοσηλείας, με τελικό οικονομικό κόστος πολύ μεγαλύτερο από εκείνο της επαρκούς στελέχωσης.

Σήμερα στις ΗΠΑ, σχεδόν το 30% των ενεργών νοσηλευτών σχεδιάζει πρόωρη αποχώρηση από την κλινική νοσηλευτική, ενώ στους νεότερους επαγγελματίες κάτω των 44 ετών το ποσοστό αγγίζει το 50%. Οι λόγοι είναι γνωστοί: επαγγελματική εξουθένωση, ψυχική και σωματική κόπωση, ανελαστικά ωράρια, χαμηλές αποδοχές, έλλειψη επαγγελματικών κινήτρων, εργασιακή βία και αίσθημα ηθικής απογοήτευσης όταν οι συνθήκες δεν επιτρέπουν τη φροντίδα που οι ίδιοι θεωρούν επιστημονικά και ανθρώπινα σωστή. Η κρίση αυτή δεν είναι τυχαία. Για χρόνια, πολλά συστήματα υγείας αντιμετώπισαν τη νοσηλευτική στελέχωση ως πεδίο περικοπών στο πλαίσιο «μετασχηματισμού ή καινοτόμων μοντέλων φροντίδας» και εξοικονόμησης πόρων.

Το αποτέλεσμα ήταν η αποδιοργάνωση της φροντίδας, η επιδείνωση του εργασιακού περιβάλλοντος και η απώλεια εμπιστοσύνης μεταξύ εργοδοτών και νοσηλευτών. Σήμερα, η μαζική αποχώρηση από την κλινική νοσηλευτική θεωρείται πλέον μορφή «εργοδοτικής αποτυχίας» (employer failure). Στην Ελλάδα, η κατάσταση επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο από τη μειωμένη προσέλκυση νέων στη Νοσηλευτική και από τη συνεχή μετανάστευση νοσηλευτών (nursing drain) προς άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπου οι μισθοί και οι επαγγελματικές προοπτικές είναι σημαντικά καλύτερες. Μελέτη που πραγματοποιήσαμε σε συνεργασία με το γραφείο του ΠΟΥ στην Αθήνα ανέδειξε ως βασικούς παράγοντες την κακή εργασιακή πραγματικότητα, τις αρνητικές κοινωνικές αντιλήψεις για το επάγγελμα, τις συνέπειες της πανδημίας COVID-19 και τους εκπαιδευτικούς περιορισμούς.

Η κοινωνία εξακολουθεί συχνά να αντιμετωπίζει τον νοσηλευτή όχι ως αυτόνομο επιστήμονα υγείας υψηλής εξειδίκευσης, αλλά ως επαγγελματία χαμηλότερου κύρους και περιορισμένης ευθύνης. Αυτή η εικόνα επηρεάζει τις επιλογές των νέων ανθρώπων και αποδυναμώνει το αίσθημα επαγγελματικής αναγνώρισης των νοσηλευτών. Η ουσιαστική αναβάθμιση του επαγγέλματος προϋποθέτει αξιοπρεπείς αμοιβές, επαγγελματική εξέλιξη και κοινωνική αναγνώριση. Το πρόβλημα δεν λύνεται απλώς με την παραγωγή ή εκπαίδευση περισσότερων νοσηλευτών, εφόσον οι συνθήκες εργασίας παραμένουν ίδιες. Πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι από νοσηλευτές που εγκατέλειψαν την κλινική πράξη, οι περισσότεροι εξακολουθούν να αγαπούν τη Νοσηλευτική, ενώ το 67% θα επέστρεφε υπό καλύτερες εργασιακές συνθήκες. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν ρεαλιστικές δυνατότητες ανάκτησης σημαντικού μέρους του ανθρώπινου δυναμικού.

Οι λύσεις απαιτούν συντονισμένες παρεμβάσεις από την Πολιτεία και τον εργοδότη γενικότερα: περισσότερες νέες και πολύ καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, ασφαλή αναλογία νοσηλευτών – ασθενών, ευέλικτα ωράρια, δυνατότητες επαγγελματικής εξέλιξης, συνεχιζόμενη εκπαίδευση και συμμετοχή των νοσηλευτών στα εθνικά κέντρα λήψη αποφάσεων.

Απαραίτητος και καθοριστικός σύμμαχος στην ενίσχυση των νοσηλευτών είναι η ιατρική κοινότητα με τη θεσμική αναγνώριση διευρυμένων επαγγελματικών ρόλων όπως, π.χ., η επανασυνταγογράφηση σε χρόνια νοσήματα, η διεύρυνση των νοσηλευτικών πράξεων κατ’ αντιστοιχία με το επίπεδο σπουδών τους και την ειδική εκπαίδευσή τους. Εξάλλου, η ποιοτική συνεργασία της ιατρονοσηλευτικής ομάδας βελτιώνει τόσο την έκβαση των ασθενών όσο και την επαγγελματική ικανοποίηση των επαγγελματιών υγείας. Η αμοιβαία αναγνώριση, η εξάλειψη της ιεραρχικής σχέσης εξουσίας, ο σεβασμός και η διεπαγγελματική συνεργασία αποτελούν αναγκαία προϋπόθεση για ένα σύγχρονο και βιώσιμο σύστημα υγείας.

Το Τμήμα Νοσηλευτικής του Πανεπιστημίου Αθηνών έχει αναλάβει πρωτοβουλίες για την ουσιαστική επαναπροσέγγιση της αξίας της Νοσηλευτικής από την κοινωνία, την πολιτεία, την ιατρική κοινότητα και τους εργοδότες μέσα από δημόσιες παρεμβάσεις, δράσεις ενημέρωσης και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες, ώστε να ενισχυθεί η εικόνα και το κύρος του επαγγέλματος στη συλλογική συνείδηση. Στο πλαίσιο αυτό, διοργανώσαμε, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Columbia και το Columbia Athens Global Center, το 2025 ημερίδα με θέμα «Strengthening the Nursing Workforce: Addressing Shortages, Burnout, and Patient Safety Through Better Work Environments» («Δυναμώνοντας το Νοσηλευτικό Εργατικό Δυναμικό: Αντιμετωπίζοντας τις ελλείψεις, την επαγγελματική εξουθένωση και διασφαλίζοντας την ασφάλεια των ασθενών μέσα από ένα καλύτερο εργασιακό περιβάλλον»). Στόχος αυτού ήταν να ανοίξουμε έναν ουσιαστικό διάλογο για το μέλλον της Νοσηλευτικής στη χώρα. Αυτό συνεχίζεται ακόμη με ερευνητικές μελέτες που εξελίσσονται και αφορούν την αποτύπωση της εικόνας της Νοσηλευτικής και του Νοσηλευτή στην κοινωνία και στους μαθητές λυκείου και με προφορική παρέμβαση από τον πρόεδρο του τμήματος στην επικείμενη διάσκεψη NOSTOS – SNF τον Ιούνιο 2026.

Η ενδυνάμωση και υποστήριξη των νοσηλευτών (επαγγελματική, κοινωνική, οικονομική και ψυχολογική) δεν αποτελεί μόνο ζήτημα δικαιοσύνης και καταξίωσης για έναν επιστημονικό – επαγγελματικό κλάδο με αξιοσημείωτη συνεισφορά μέσω του συστήματος φροντίδας υγείας των πολιτών. Αποτελεί επίσης και προϋπόθεση για τη βιωσιμότητα του συστήματος υγείας και για τη διασφάλιση ποιοτικής και ασφαλούς φροντίδας για όλους τους ασθενείς.

Οι προτάσεις για θεραπεία της κρίσης στον κλάδο της Νοσηλευτικής