Κείμενο του Πρύτανη του ΕΚΠΑ, Καθηγητή Γεράσιμου Σιάσου με τίτλο «Διανόηση και ΕΚΠΑ στον 21ο αιώνα: Ευθύνη και προοπτική» φιλοξενείται στην ειδική έκδοση της «Ναυτεμπορικής» με τίτλο «Στο μυαλό των Ελλήνων διανοητών».
Διανόηση και ΕΚΠΑ στον 21ο αιώνα: Ευθύνη και προοπτική
Από το «Πάντα χρήµατα ήν οµού· είτα νους ελθών αυτά διεκόσµησε» του Αναξαγόρα, µέχρι και σήµερα, η διανόηση αποτελεί έναν από τους θεµελιώδεις πυλώνες της ιστορικής εξέλιξης των κοινωνιών. ∆εν πρόκειται απλώς για την παραγωγή γνώσης, αλλά για µια δυναµική διαδικασία αµφισβήτησης, αναστοχασµού και δηµιουργίας νέων προτύπων σκέψης που µετασχηµατίζουν τον κόσµο. Από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, οι διανοούµενοι υπήρξαν οι φορείς της πνευµατικής ανανέωσης, οι αρχιτέκτονες των ιδεών που καθόρισαν πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισµικές µεταβολές. Η διανόηση λειτουργεί ως γέφυρα µεταξύ της γνώσης και της κοινωνικής πράξης, επηρεάζοντας όχι µόνο την πνευµατική ζωή αλλά και την ίδια τη δοµή της κοινωνίας.
Η διανόηση, ωστόσο, δεν αναπτύσσεται σε κενό. Χρειάζεται θεσµούς που να την καλλιεργούν και να την ενισχύουν. Σε αυτό το πλαίσιο, τα Πανεπιστήµια αποτελούν τον φυσικό χώρο πνευµατικής δηµιουργίας, λειτουργούν ως εργαστήρια ιδεών και φορείς κοινωνικού µετασχηµατισµού. Στο Πανεπιστήµιο συναντώνται διαφορετικές επιστηµονικές παραδόσεις, διαφορετικές ιδεολογικές προσεγγίσεις και διαφορετικές πολιτισµικές εµπειρίες, δηµιουργώντας ένα περιβάλλον όπου η σκέψη µπορεί να αναπτυχθεί ελεύθερα. Η σχέση µεταξύ διανόησης και Πανεπιστηµίων υπήρξε ιστορικά αµφίδροµη.
Οι διανοούµενοι βρίσκουν στο Πανεπιστήµιο τον χώρο για να αναπτύξουν την έρευνά τους, ενώ τα Πανεπιστήµια αντλούν τη δυναµική τους από τη δηµιουργικότητα και την κριτική σκέψη των διανοουµένων. Αυτή η σχέση καθιστά τα πανεπιστήµια βασικούς φορείς κοινωνικής εξέλιξης. Μέσα από τη διδασκαλία και την έρευνα, διαµορφώνονται οι νέες γενιές επιστηµόνων, πολιτών και ηγετών, οι οποίοι θα αναλάβουν να οδηγήσουν τις κοινωνίες στο µέλλον.
Στην Ελλάδα, ο ρόλος της διανόησης υπήρξε καθοριστικός, ιδιαίτερα κατά τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους. Μετά την ανεξαρτησία, η ανάγκη για θεσµική οργάνωση και πνευµατική συγκρότηση της κοινωνίας υπήρξε επιτακτική για την επιβίωση του Έθνους. Επιπροσθέτως, η δηµιουργία ενός µορφωµένου δυναµικού που θα στελέχωνε τη δηµόσια διοίκηση, την εκπαίδευση και την οικονοµία αποτέλεσε προτεραιότητα για την πολιτεία.
Η ίδρυση του Πανεπιστηµίου Αθηνών, το 1837 ως «Πανεπιστήµιον του Όθωνος» και από το 1862 ως «Εθνικόν Πανεπιστήµιον», υπήρξε ιστορικό ορόσηµο για τη χώρα. Το Πανεπιστήµιο Αθηνών δεν αποτέλεσε µόνο το πρώτο Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυµα της Ελλάδας, αλλά και ένα κέντρο πνευµατικής αναγέννησης. Κατά τους λόγους του πρώτου Πρύτανή του, Κωνσταντίνου Σχινά, αποτέλεσε «τὸν ἀµφικτυονικό δεσµό τῶν ἀπανταχοῦ τῆς γῆς ἐπιστηµόνων καὶ φιλεπιστηµόνων Ἑλλήνων». Η φράση αυτή αποτυπώνει τον ιστορικό ρόλο που ανέλαβε το Πανεπιστήµιο Αθηνών ήδη από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του ως το λίκνο της επιστήµης και ως ο κυριότερος πυλώνας για την ανασυγκρότηση του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους. Από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του, συγκέντρωσε προσωπικότητες, που µετέφεραν τις ιδέες του ευρωπαϊκού ∆ιαφωτισµού και της επιστηµονικής προόδου. Οι πρώτοι καθηγητές και φοιτητές του Πανεπιστηµίου οργάνωσαν τη δηµόσια διοίκηση, τη δικαιοσύνη και την εκπαίδευση, θέτοντας τις βάσεις για την ανάπτυξη του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
Επί έναν αιώνα µετά την Επανάσταση του 1821 ήταν το µόνο Πανεπιστήµιο στη χώρα. Στο Πανεπιστήµιο στηρίχθηκε το Ελληνικό Κράτος για την ανασυγκρότησή του και την ανάπτυξη όλων των δοµών του (Σχολεία, Νοσοκοµεία, ∆ηµόσιες Υπηρεσίες, ∆ικαστήρια κ.λπ). Η δυναµική του παρέµβαση µέσα από την παροχή παιδείας, γνώσης, επιστήµης και πολιτισµού ανέδειξε γενιές Ελλήνων εντός και εκτός των συνόρων της χώρας. Η Πατρίδα µας σε µεγάλο βαθµό ταυτίστηκε πολιτισµικά µε το Πανεπιστήµιο, ενώ το ίδιο το Ίδρυµα λειτούργησε ως άριστος πρεσβευτής του ελληνικού πολιτισµού και του ελληνικού φωτός στη διεθνή κοινότητα.
Όλοι οι Πρόεδροι ∆ηµοκρατίας, πολλοί Πρωθυπουργοί, Πρόεδροι του Αρείου Πάγου, του Συµβουλίου Επικρατείας, του Ελεγκτικού Συνεδρίου, του Νοµικού Συµβουλίου Κράτους, φιλόσοφοι, ποιητές, συγγραφείς εκπαιδεύτηκαν στα αµφιθέατρα του Πανεπιστηµίου Αθηνών. Ανάµεσά τους οι Οδυσσέας Ελύτης, Γιώργος Σεφέρης, Νίκος Καζαντζάκης, Άγγελος Σικελιανός, Μαρία Πολυδούρη, ∆ιδώ Σωτηρίου, Μανόλης Ανδρόνικος, Γεώργιος ∆ροσίνης, Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, Γεώργιος Παπανικολάου, Αµαλία Φλέµινγκ, ‘Αγιος Νεκτάριος, Ιωάννης Γρυπάρης, Χαρίλαος Τρικούπης, Ελευθέριος Βενιζέλος, Γεώργιος Παπανδρέου, Κωνσταντίνος Καραµανλής, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Κωνσταντίνος Τσάτσος και πολλοί ακόµη επιφανείς Έλληνες. Ο µεγάλος µας ποιητής Κωστής Παλαµάς δεν υπήρξε µόνο φοιτητής του ιδρύµατος, αλλά και για 31 χρόνια διατέλεσε Γενικός Γραµµατέας του Πανεπιστηµίου.
Παράλληλα, το Πανεπιστήµιο Αθηνών αποτέλεσε χώρο διαµόρφωσης της εθνικής ταυτότητας. Μέσα από τα πρώτα τµήµατα ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστηµών του, αναπτύχθηκε ένας διάλογος για την ιστορία, τη γλώσσα, τη θρησκεία και τον πολιτισµό της Ελλάδας. Η διανόηση που αναδύθηκε από τους κόλπους του Πανεπιστηµίου θεµελίωσε την εθνική συνείδηση -το «Εθνικό µας Σπίτι» όπως το αποκαλούσε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης- και συνέβαλε στη συγκρότηση µιας σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας, συνδέοντας την αρχαία κληρονοµιά µε τη σύγχρονη πραγµατικότητα.
∆εν υπάρχει γεγονός της νεότερης ελληνικής Ιστορίας που να µη συνδέεται µε το Πανεπιστήµιο Αθηνών. Σε περιόδους πολιτικών αναταραχών, πολέµων και κοινωνικών µεταβολών, λειτούργησε ως χώρος διαλόγου και κριτικής σκέψης, συµβάλλοντας στη διαµόρφωση δηµοκρατικών θεσµών και στην υπεράσπιση των ελευθεριών, επωµιζόµενο ρόλο πνευµατικής ηγεσίας. Άνθρωποι του Πανεπιστηµίου πολέµησαν στους Βαλκανικούς Πολέµους, στο Αλβανικό Μέτωπο και στην Εθνική Αντίσταση. Αρκετοί έπεσαν µαχόµενοι. Οι φοιτητές του Πανεπιστηµίου πρωταγωνίστησαν στις διαδηλώσεις της δεκαετίας του 1950 για την Κύπρο και ήταν το Πανεπιστήµιο Αθηνών που µε το ιστορικό ψήφισµά του το 1974 ζήτησε από την παγκόσµια ακαδηµαϊκή κοινότητα να καταδικάσει την τουρκική εισβολή. Και ήταν η κατάληψη της Νοµικής τον Φεβρουάριο του 1973 που άνοιξε τον κύκλο των µεγάλων κινητοποιήσεων που οδήγησαν στην κατάληψη του Πολυτεχνείου τον Νοέµβριο του 1973.
Tο Πανεπιστήµιο Αθηνών συνεχίζει σήµερα να αποτελεί έναν από τους σηµαντικότερους φορείς διανόησης και κοινωνικής εξέλιξης της χώρας, συµβολίζοντας τη δύναµη της γνώσης και τη σηµασία της πνευµατικής δηµιουργίας. Επιπλέον, το Πανεπιστήµιο Αθηνών εξακολουθεί να στελεχώνει το ελληνικό κράτος. Η στελέχωση του δικαστικού σώµατος, όλων των βαθµίδων της εκπαίδευσης (από τα νηπιαγωγεία και τα σχολεία έως τα Πανεπιστήµια), αλλά και των περισσότερων επιστηµονικών φορέων που έχουν ρόλο επιστηµονικού συµβούλου του κράτους στηρίζεται σε µεγάλο βαθµό στους αποφοίτους µας. Αρκεί να σκεφτούµε ότι στην Αττική η ραχοκοκαλιά του Εθνικού Συστήµατος Υγείας αποτελείται από τα Πανεπιστηµιακά Νοσοκοµεία και τις Πανεπιστηµιακές κλινικές και εργαστήρια, αποτελώντας κέντρα αναφοράς για όλη τη χώρα και την Ευρώπη. Στους καθηγητές του Πανεπιστηµίου Αθηνών στρέφεται το κράτος για καθοδήγηση κρίσιµων θεµάτων, από την πανδηµία και τις φυσικές καταστροφές µέχρι τη νοµοθεσία και την αρχαιολογική έρευνα.
Από το 1837 τους µόλις 52 φοιτητές και τις τέσσερις µόνο σχολές, Θεολογική, Ιατρική, Νοµική, Φιλοσοφική, στην ίδρυσή του, σήµερα το Πανεπιστήµιο εκπαιδεύει εκατό χιλιάδες προπτυχιακούς και µεταπτυχιακούς φοιτητές σε 9 Σχολές και 42 Τµήµατα µε αντικείµενα που καλύπτουν όλο το φάσµα της επιστήµης. Επιπλέον, το Πανεπιστήµιο Αθηνών έχει αναπτύξει 35 ξενόγλωσσα προπτυχιακά και µεταπτυχιακά προγράµµατα σπουδών και συνεργασίες µε κορυφαία πανεπιστήµια του εξωτερικού, όπως το Χάρβαρντ, το Yale και η Σορβόννη. Συνολικά έχει αναπτύξει περισσότερες από 800 διµερείς συµφωνίες συνεργασίας µε πανεπιστήµια σε 63 χώρες, γεγονός που ενισχύει την εξωστρέφεια και τη διεθνή του παρουσία. Οι συνεργασίες µεταφράζονται σε ανταλλαγές εκατοντάδων φοιτητών και διδασκόντων, καθώς και σε κοινά ερευνητικά και εκπαιδευτικά προγράµµατα. Κορυφαίο βήµα στη διεθνοποίηση της τριτοβάθµιας εκπαίδευσης αποτελεί η ίδρυση παραρτήµατος του Πανεπιστηµίου στην Κύπρο. Με 4 Σχολές και 8 Τµήµατα, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών – Παράρτηµα Κύπρου είναι πλέον το πρώτο και µόνο Παράρτηµα ∆ηµόσιου Πανεπιστηµίου εκτός Ελλάδας.
Η διεθνής παρουσία του αποτυπώνεται σε υψηλές θέσεις σε όλες τις διεθνείς λίστες αξιολόγησης. Το Πανεπιστήµιό Αθηνών έλαβε για το 2025 την ειδική διάκριση ως το πλέον βελτιωµένο Πανεπιστήµιο στην Ευρώπη (QS World University Ranking), ενώ στην σηµαντικότερη κατάταξη Πανεπιστηµίων που αξιολογεί το ερευνητικό έργο (AD Scientific Index World Top Universities Ranking), το Πανεπιστήµιο Αθηνών σε µια εντυπωσιακή άνοδο βρίσκεται στην 62η θέση παγκοσµίως, καταγράφοντας την υψηλότερη θέση που έχει πετύχει ποτέ ελληνικό Πανεπιστήµιο σε οποιαδήποτε διεθνή κατάταξη. Στη σηµαντικότερη κατάταξη Πανεπιστηµίων των ΗΠΑ (US News Best Universities Rankings) πέτυχε επίσης την υψηλότερη θέση που έχει πετύχει ελληνικό Πανεπιστήµιο (θέση 216η µεταξύ των 2.500 καλύτερων Πανεπιστηµίων στον κόσµο).
Σήµερα, όµως, τα Πανεπιστήµια σε παγκόσµιο επίπεδο, βρίσκονται αντιµέτωπα µε µια σιωπηρή αλλά βαθιά µετατόπιση. Η γνώση αποσυνδέεται σταδιακά από τη σκέψη και επαναπροσδιορίζεται ως λειτουργική ικανότητα. Τα Πανεπιστήµια καλούνται να ανταποκριθούν σε δείκτες, αξιολογήσεις και ανταγωνισµούς που συχνά αποτιµούν την απόδοση µε όρους ποσοτικούς. Η έρευνα επιταχύνεται, η γνώση πολλαπλασιάζεται, αλλά η βαθύτερη κατανόηση του κόσµου, η διανόηση, δεν ακολουθεί απαραίτητα τον ίδιο ρυθµό.
Σε αυτή τη συγκυρία, το Πανεπιστήµιο Αθηνών εκ του ιστορικού του ρόλου φέρει ένα βάρος και µία ευθύνη: να διατηρήσει τη διανόηση ως κεντρική του αποστολή, ως δύναµη κατανόησης, δηµιουργίας, ελευθερίας, δηµοκρατίας και πολιτισµού. Γιατί η διανόηση είναι ευθύνη. ∆εν µπορεί να ευδοκιµήσει σε περιβάλλοντα που περιορίζουν τον διάλογο ή υποβαθµίζουν την αξία της κριτικής σκέψης. Το Πανεπιστήµιο αποτελεί χώρο ανοιχτής ανταλλαγής ιδεών, όπου η διαφορετικότητα των απόψεων δεν αποτελεί απειλή, αλλά πηγή δηµιουργίας. Εξάλλου, για το αρχαιότερο και µεγαλύτερο πνευµατικό ίδρυµα του νεότερου ελληνικού κράτους, η σχέση του µε τη διανόηση είναι υπαρξιακή.
Για αυτό και οι πρωτιές και η εκρηκτική άνοδος που απολαµβάνει το Πανεπιστήµιο Αθηνών σε όλες τις διεθνείς αξιολογήσεις κάθε χρόνο για τη συµβολή του στην τεχνολογική πρόοδο και την ερευνητική παραγωγή µπορεί να επιβραβεύουν το σηµαντικότατο έργο των µελών της επιστηµονικής µας κοινότητας, δεν αποτελούν όµως το µόνο ζητούµενο. Η µεγαλύτερη πρόκληση του Πανεπιστηµίου σήµερα είναι η διατήρησή του ως χώρου καλλιέργειας ελευθερίας της σκέψης, επιστηµονικής ακεραιότητας και κοινωνικής ευθύνης. Η σηµερινή παγκόσµια συγκυρία, µε τις γεωπολιτικές εντάσεις, την κλιµατική αλλαγή, τις υγειονοµικές προκλήσεις, τις κοινωνικές ανισότητες και τις τεχνολογικές µεταβολές, καθιστά αυτόν του τον ρόλο όχι απλώς αναγκαίο αλλά επιτακτικό.
Αυτός είναι ο προσανατολισµός του Πανεπιστήµιου Αθηνών σήµερα: να φωτίζει τον δρόµο, να οδηγεί την πρόοδο, να δηµιουργήσει πολίτες που θα διαµορφώσουν το αύριο. Το Πανεπιστήµιο µε τις αστείρευτες δυνάµεις του θα συνεχίσει να αποτελεί τον πιο φωτεινό φάρο γνώσης και δηµιουργικότητας, εµπνέοντας τις επόµενες γενιές και συµβάλλοντας στη διαµόρφωση µιας κοινωνίας που οι πολίτες της θα διαθέτουν την ικανότητα να ερµηνεύουν τον κόσµο και να δίνουν απαντήσεις στις προκλήσεις του παρόντος διαµορφώνοντας ένα πιο δίκαιο και ανθρώπινο µέλλον.
