Μια διεθνής επιστημονική έρευνα έρχεται να φωτίσει την άγνωστη μέχρι σήμερα παλαιογεωγραφική και παλαιοπεριβαλλοντική ιστορία των παράκτιων περιοχών των Κυκλάδων.
Γεωτρήσεις: αποκαλύπτοντας το γεωλογικό παρελθόν του τοπίου.
Η ερευνητική δράση πραγματοποιείται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου Changing Coasts, με τη συμμετοχή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), του Université Paul-Valéry Montpellier 3 και του University of Bucharest. Την ηγεσία και τον συντονισμό της δράσης έχει το ΕΚΠΑ, με επιστημονικά υπεύθυνη την καθηγήτρια Νίκη Ευελπίδου, του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος.
Στόχος της έρευνας είναι η ανασύσταση της παλαιογεωγραφικής εξέλιξης των παράκτιων πεδιάδων των Κυκλάδων κατά το Ανώτερο Τεταρτογενές. Οι επιστήμονες θα αναζητήσουν, μέσα στα ιζήματα που βρίσκονται κάτω από τη σημερινή επιφάνεια, τα ίχνη των παλαιότερων περιβαλλοντικών συνθηκών και τις αλλαγές που διαμόρφωσαν το παράκτιο τοπίο των Κυκλάδων μέσα στον χρόνο.
Μέσα από τα στρώματα του εδάφους, αποκαλύπτεται η μνήμη της Γης.
Από το πεδίο στο εργαστήριο και από το εργαστήριο στην ανασύσταση του παρελθόντος
Η έρευνα θα εξελιχθεί σε τρία διακριτά αλλά αλληλένδετα στάδια:
Το πρώτο στάδιο αφορά την έρευνα υπαίθρου, η οποία θα πραγματοποιηθεί τον Οκτώβριο στη Στελίδα και τις Εγγαρές και θα επαναληφθούν για τα επόμενα χρόνια σε διαφορετικές περιοχές, σε διαφορετικά νησιά των Κυκλάδων. Εκεί θα πραγματοποιηθούν δειγματοληπτικές γεωτρήσεις ιζημάτων με φορητό γεωτρύπανο τύπου Cobra, προκειμένου να ληφθούν πυρήνες από το υπέδαφος. Οι πυρήνες αυτοί αποτελούν ουσιαστικά ένα «αρχείο» του παρελθόντος, καθώς στα διαφορετικά στρώματα των ιζημάτων μπορεί να διατηρούνται στοιχεία που μαρτυρούν τις περιβαλλοντικές συνθήκες κάθε περιόδου, μεταξύ άλλων απολιθωμένη χλωρίδα και πανίδα.
Στο δεύτερο στάδιο, οι πυρήνες θα μεταφερθούν στο University of Bucharest, όπου θα πραγματοποιηθεί η λεπτομερής ανάλυση της στρωματογραφίας τους και των χαρακτηριστικών των ιζηματολογικών ακολουθιών. Η μελέτη των διαδοχικών στρωμάτων θα επιτρέψει στους ερευνητές να «διαβάσουν» τη χρονική ακολουθία των περιβαλλοντικών μεταβολών.
Τα γεωλογικά “αρχεία” μάς επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε τα περιβάλλοντα του παρελθόντος και να κατανοήσουμε πώς έχουν μεταβληθεί μέσα στον χρόνο.
Το τρίτο στάδιο θα πραγματοποιηθεί στο Université Paul-Valéry Montpellier 3, όπου θα ακολουθήσει η περαιτέρω ανάλυση των ευρημάτων και η σύνθεση όλων των δεδομένων, με τελικό στόχο την ανασύσταση του παλαιοπεριβάλλοντος και της εξέλιξης των συγκεκριμένων παράκτιων περιοχών.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η εκπαιδευτική διάσταση της δράσης. Η επιστημονική και εκπαιδευτική ομάδα των τριών πανεπιστημίων θα πλαισιωθεί από 15 επιλεγμένους φοιτητές, πέντε από κάθε ίδρυμα, οι οποίοι θα συμμετάσχουν ενεργά σε όλα τα στάδια της έρευνας. Οι φοιτητές θα εκπαιδευτούν στις μεθόδους που εφαρμόζονται στο πεδίο, από τη λήψη των πυρήνων και την καταγραφή της στρωματογραφίας έως τις εργαστηριακές αναλύσεις και την ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Έτσι, θα έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν και να συμμετάσχουν σε ολόκληρη την επιστημονική διαδικασία: από την πρώτη δειγματοληψία στο πεδίο μέχρι την τελική ανασύσταση του παλαιοπεριβάλλοντος.
Με τον τρόπο αυτό, οι Κυκλάδες μετατρέπονται για άλλη μια φορά σε ένα πραγματικό ζωντανό εργαστήριο γεωεπιστημονικής έρευνας και εκπαίδευσης, όπου η γνώση παράγεται μέσα από τη συνεργασία τριών ευρωπαϊκών πανεπιστημίων και μεταφέρεται στην επόμενη γενιά ερευνητών.
Στην επιστημονική και εκπαιδευτική ομάδα της δράσης συμμετέχουν από το ΕΚΠΑ η Καθ. Νίκη Ευελπίδου, η Δρ. Άννα Καρκάνη και ο Δρ. Γιάννης Σαΐτης, από το Université Paul-Valéry Montpellier 3 ο Prof. Matthieu Giaime, ενώ από το University of Bucharest συμμετέχουν ο Prof. Ion Florin Tatui και ο Prof. Alfred Vespremeanu Stroe. Η ομάδα αυτή θα έχει τόσο ερευνητικό όσο και εκπαιδευτικό ρόλο, καθοδηγώντας τους φοιτητές σε όλες τις φάσεις της έρευνας.
Μελετάμε πώς τα τοπία ανταποκρίνονται στις περιβαλλοντικές αλλαγές.
Γιατί έχει σημασία να γνωρίζουμε το περιβάλλον του παρελθόντος;
Η ανασύσταση του παλαιοπεριβάλλοντος δεν αποτελεί απλώς μια αναζήτηση στο μακρινό παρελθόν. Μέσα από την εξέλιξη του τοπίου οι επιστήμονες μπορούν να κατανοήσουν πώς μεταβλήθηκαν οι παράκτιες περιοχές των Κυκλάδων, πώς συνδέθηκε η εξέλιξη του τοπίου με την παρουσία και τη δραστηριότητα του προϊστορικού ανθρώπου και πώς οι φυσικές διεργασίες διαμόρφωσαν έναν χώρο που αποτελεί σήμερα μέρος της φυσικής και πολιτιστικής μας κληρονομιάς.
Ταυτόχρονα, το παρελθόν λειτουργεί ως ένα πολύτιμο φυσικό εργαστήριο για την κατανόηση του μέλλοντος. Μελετώντας τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίθηκαν τα φυσικά συστήματα σε προηγούμενες κλιματικές, περιβαλλοντικές και γεωλογικές αλλαγές, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο λειτουργίας της φύσης. Η γνώση αυτή μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε πρότυπα, να αξιολογούμε πιθανές μελλοντικές μεταβολές και να ενισχύουμε την ικανότητά μας να κάνουμε πιο αξιόπιστες προβλέψεις.
Η μελέτη της παλαιογεωγραφικής εξέλιξης της Στελίδας και των Εγγαρών αποτελεί επομένως κάτι περισσότερο από μια καταγραφή του παρελθόντος. Είναι ένας τρόπος να κατανοήσουμε πώς διαμορφώθηκε το τοπίο που γνωρίζουμε σήμερα, πώς συνδέθηκε με τον άνθρωπο και τι μπορεί να μας διδάξει η ιστορία της φύσης για το περιβάλλον του αύριο.
Μελετώντας την ιστορία της Γης, αποκτούμε το προνόμιο να κοιτάζουμε βαθύτερα στο παρελθόν για να θέτουμε πιο ουσιαστικά ερωτήματα για το μέλλον.
