Τα ελληνικά γράμματα στη Δύση: Μια σημαντική έκθεση για την ιστορία της γλώσσας 

Την Παρασκευή 6 Μαρτίου, οι φοιτητές του Εργαστηρίου Γλώσσας, Μετάφρασης και Μελέτης των σχέσεων μεταξύ ιταλικής και ελληνικής γλώσσας του ΤΙΓΦ του ΕΚΠΑ επισκέφτηκαν την έκθεση «Άλφα Βήτα – Τα ελληνικά γράμματα στη Δύση: Βυζάντιο-Ιταλία-Ευρώπη» στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του Εργαστηρίου για τον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας της Ελληνικής Γλώσσας.

Η έκθεση φιλοξενείται στο μεγαλοπρεπές περιστύλιο του Μεγάρου της Βουλής των Ελλήνων και παρουσιάζει πολύτιμα εκθέματα που προέρχονται από κορυφαίους πολιτιστικούς φορείς της Ελλάδας, όπως η Εθνική Πινακοθήκη, το Εθνικό και Ιστορικό Μουσείο, η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας, η Ωνάσειος Βιβλιοθήκη, η Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος «Λασκαρίδη» και η Δημόσια Κεντρική Ιστορική Βιβλιοθήκη Χίου «Κοραής», καθώς και της Ιταλίας. Η παρουσίαση αυτή αποτελεί ουσιαστικά συνέχεια της ιταλικής έκθεσης Alpha Beta: Apprendere il Greco in Italia (1360–1860), που παρουσιάστηκε το 2023 στη Biblioteca Nazionale Braidense του Μιλάνου, όπου είχε κυρίως εκπαιδευτικό χαρακτήρα και εντασσόταν στην πρωτοβουλία προώθησης των ανθρωπιστικών και κλασικών σπουδών στην Ιταλία.

Με την ευκαιρία, υπενθυμίζεται ότι στη γειτονική Χώρα –όπου, στη Νάπολη συγκεκριμένα, «γεννήθηκε» η ιδέα της θέσπισης μιας παγκόσμιας ημέρας για την ελληνική γλώσσα– υπάρχουν 697 κλασικά λύκεια, τα οποία προσφέρουν πενταετές πρόγραμμα σπουδών που επικεντρώνεται στην ανθρωπιστική εκπαίδευση, με τη μελέτη των αρχαίων ελληνικών, των λατινικών και των ιταλικών.

Κεντρικός άξονας της Έκθεσης είναι η μετάδοση της ελληνικής γραμματειακής παράδοσης μέσα από τη μετανάστευση των βυζαντινών λογίων στην Ιταλία, από τον Μανουήλ Χρυσολωρά και τις πρώτες έδρες ελληνικών σπουδών έως τη συμβολή της τυπογραφίας στη Βενετία και το έργο του Άλδου Μανούτιου, τα οποία επέτρεψαν τη μαζική διάδοση των ελληνικών βιβλίων στην Εσπερία.

Οι μεταφράσεις των Ελλήνων λογίων, ιδιαίτερα κατά την περίοδο πριν και μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη μεταφορά της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στη Δύση και στην τροφοδότηση της Αναγέννησης. Οι λόγιοι αυτοί, καταφεύγοντας στην Ευρώπη, μετέφεραν χειρόγραφα και δίδαξαν την ελληνική γλώσσα, καθιστώντας δυνατή την ακριβή γνώση των αρχαίων κειμένων, σε αντίθεση με τις παλαιότερες, συχνά ελλιπείς μεσαιωνικές μεταφράσεις. Αφορούσαν κυρίως αρχαία κείμενα, τα οποία οι λόγιοι μετέφραζαν για να γίνουν προσιτά στους δυτικούς λογίους.

Κατά την επίσκεψή τους, οι φοιτητές, με την καθοδήγηση της διευθύντριας του Εργαστηρίου καθ. D. Minniti-Γκώνια, είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν τα σημαντικότερα βιβλία της Αναγέννησης, τα οποία αποτέλεσαν τον κεντρικό πυρήνα της πλουσιότατης συλλογής του Καρδιναλίου Βησσαρίωνα (εικόνα 1), της μετέπειτα Biblioteca Nazionale Marciana της Βενετίας.

Πολυτιμότερα είναι τα εξής:

Η περίφημη Γραμματική της κοινής των Ελλήνων γλώσσης (πρώτο μισό του 16ου αι., η πρώτη γραμματική σε δημώδη ελληνική γλώσσα) του Κερκυραίου Νικολάου Σοφιανού, ο οποίος εκπαιδεύτηκε στο φημισμένο Collegio Romano και εργάστηκε ως επιμελητής εκδόσεων κοντά στον Πάπα. (Εικόνα 2)

Η Corona Preciosa (1449 ή 1450), το πρώτο τυπωμένο λεξικό της Ελληνικής, Λατινικής και δημώδους Ιταλικής.

Το Ετυμολογικόν (1499) του Μάρκου Μουσούρου, «παραινέσει της Άννης Νοταρά» Παλαιολογίνας, της πρώτης εκδότριας της ιστορίας, καθώς χρηματοδοτούσε και διηύθυνε το ιστορικό τυπογραφείο του Ζαχαρία Καλλέργη στη Βενετία. (Εικόνα 3)

Τα Ερωτήματα (Erotēmata Chrysolorae, 1517) για τη διδασκαλία της γλώσσας στην Ιταλία της Αναγέννησης, έργο του εξέχοντα λόγιου Μανουήλ Χρυσολωρά, δάσκαλου της Ελληνικής στη Φλωρεντία και το Μιλάνο. (Εικόνα 4)

Ο Θησαυρός της εγκυκλοπαιδικής βάσεως τετράγλωσσος Μετά της των Επιθέτων εκλογής, και διττού των λατινικών τε και Ιταλικών λέξεων πίνακος του Γεράσιμου Βλάχου Κρητός, 1659.

To Tesoro della lingua greca-volgare ed italiana (Θησαυρός της ρωμαίικης και της φράγκικης γλώσσας), σημαντικό ελληνο-ιταλικό λεξικό που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1709, έργο του Καπουκίνου ιεραπόστολου Alessio da Somavera.

Τέλος, από τα σύγχρονα βιβλία που παρουσιάζονται στην έκθεση, μνημονεύονται το Vocabolario greco-italiano (1939) του ιησουίτη και ελληνιστή π. Lorenzo Rocci, το οποίο με τα 150.000 λήμματά του αποτελεί το πιο δημοφιλές λεξικό στους Ιταλούς μαθητές και το πιο πρόσφατο Vocabolario della lingua greca του καθηγητή του πανεπιστημίου της Γένοβας, Franco Montanari, το οποίο διατίθεται και σε ελληνική μετάφραση με την επιμέλεια του ακαδημαϊκού Αντώνιου Ρεγκάκου (Σύγχρονο λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, 2013).

Η έκθεση υποστηρίζεται από την Πρεσβεία της Ιταλίας και το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο στην Αθήνα.

Θερμές ευχαριστίες οφείλονται στην αναπλ. διευθύντρια της Βιβλιοθήκης της Βουλής, Μαρία Καμηλάκη για την πρόσκληση, τον βυζαντινολόγο Ιωάννη Κασσίδη για την ξενάγηση και τη Σοφία Χηνιάδου-Καμπάνη, επιμελήτρια της έκθεσης.