Το Τμήμα Αρχαιοτήτων του Υφυπουργείου Πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας ανακοινώνει την ολοκλήρωση της ανασκαφικής περιόδου του Αυγούστου-Σεπτεμβρίου 2026 στη θέση Μάρτσελλο στα Κούκλια (αρχαία Παλαίπαφος). Η ανασκαφή πραγματοποιήθηκε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Κωνσταντίνου Κοπανιά. Η φετινή έρευνα κατέδειξε τον τρόπο, με τον οποίο ένας προμαχώνας του τείχους της Ύστερης Εποχής του Χαλκού διευρύνθηκε και ενσωματώθηκε σε έναν μεγάλο πύργο. Τα νέα ευρήματα παρέχουν, για πρώτη φορά, τεκμηρίωση για την ύπαρξη ενός μνημειώδους οχυρωματικού περιβόλου στην Παλαίπαφο κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού.
Η θέση Μάρτσελλο βρίσκεται σε απόσταση λίγο μικρότερη του ενός χιλιομέτρου βορειοανατολικά του ιερού της Αφροδίτης (Εικ. 1). Παλαιότερες ανασκαφές από μία βρετανική και γερμανοελβετική αποστολή, καθώς και το Πανεπιστήμιο Κύπρου, έφεραν στο φως ένα επίμηκες τείχος, μια μνημειακή πύλη και άλλα σημαντικά κατάλοιπα (Εικ. 2). Παρέμεναν, ωστόσο, πολλά ανοικτά ερωτήματα σχετικά με τη χρονολόγηση και την ερμηνεία τους. Από το 2021 και εξής, το ΕΚΠΑ πραγματοποιεί συστηματική ανασκαφική έρευνα, με στόχο την περαιτέρω διερεύνηση της ιστορίας αυτής της σημαντικής αρχαιολογικής θέσης.
Τα ευρήματα του 2026 ενισχύουν τη χρονολόγηση της αρχικής φάσης του τείχους κατά την Υστεροκυπριακή ΙΙΓ-ΙΙΙΑ περίοδο, δηλαδή στο τέλος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Με το τείχος συνδέεται ένα αδιατάρακτο αρχαιολογικό στρώμα με κεραμική της ίδιας περιόδου, το οποίο αποκαλύφθηκε φέτος (Εικ. 3, αρ. 3). Στην επιφάνειά του εντοπίστηκε συγκέντρωση μάργας, η οποία χρησιμοποιήθηκε πιθανότατα κατά την κατασκευή του τείχους. Το υλικό αυτό είχε απλωθεί επάνω στα λίθινα θεμέλια, διαμορφώνοντας μια επίπεδη βάση για την κατασκευή της ωμοπλίνθινης ανωδομής του τείχους.
Το σημαντικότερο αρχιτεκτονικό εύρημα της φετινής περιόδου είναι ένας ορθογώνιος προμαχώνας, δηλαδή ένα κτίσμα που προεξείχε από το τείχος και χρονολογείται κατά την Υστεροκυπριακή ΙΙΙΑ περίοδο (Εικ. 3, αρ. 1). Σε μεταγενέστερη φάση προστέθηκε σε αυτό μια κατασκευή σχήματος Π (Εικ. 3, αρ. 2a). Μαζί σχημάτισαν ένα σχεδόν τετράγωνο κτίσμα, διαστάσεων περίπου 7,4 × 7,3 μέτρων. Στο κέντρο του διαμορφώθηκε ένας θάλαμος επιφάνειας περίπου 9 τετραγωνικών μέτρων. Η σχεδόν τετράγωνη κάτοψη, το μεγάλο πάχος των τοίχων και η ύπαρξη εσωτερικού θαλάμου συνηγορούν υπέρ της ερμηνείας του κτίσματος ως οχυρωματικού πύργου. Σήμερα σώζονται μόνο τα θεμέλιά του και έτσι το αρχικό ύψος του παραμένει άγνωστο. Ο πύργος φαίνεται ότι ενισχύθηκε εκ νέου ήδη κατά την Υστεροκυπριακή ΙΙΙΑ περίοδο. Στη βορειοδυτική πλευρά του προστέθηκε ένας τοίχος πάχους περίπου 2,7 μέτρων (Εικ. 3, αρ. 2b). Οι διαδοχικές αυτές επεμβάσεις καταδεικνύουν ότι η οχύρωση υφίστατο συνεχή ενίσχυση κατά τη διάρκεια της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.
Πολύ αργότερα, τον 4ο αιώνα π.Χ., δηλαδή κατά την ύστερη Κυπροκλασική περίοδο, προστέθηκε ένας ακόμη τοίχος με στόχο την ενίσχυση της βορειοανατολικής και της νοτιοανατολικής πλευράς του πύργου (Εικ. 3, αρ. 2c). Η χρονολόγηση στηρίζεται στην κεραμική που βρέθηκε στην τάφρο θεμελίωσής του. Αξίζει να σημειωθεί ότι, πιθανότατα την ίδια περίοδο, σημειώθηκε σημαντική διαπλάτυνση του τείχους.
Στην περιοχή που έχει ερευνηθεί από το ΕΚΠΑ δεν έχουν εντοπισθεί, μέχρι στιγμής, οικοδομικές φάσεις της Κυπρογεωμετρικής ή της Κυπροαρχαϊκής περιόδου. Παραμένει, επομένως, ανοιχτό το ερώτημα αν η οχύρωση βρισκόταν σε συνεχή χρήση κατά το διάστημα μεταξύ της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και της Κυπροκλασικής περιόδου.
Η ανακάλυψη αυτού του σημαντικού οχυρωματικού συστήματος εμπλουτίζει την εικόνα που έχουμε για την Παλαίπαφο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Η συνέχιση της έρευνας και η περαιτέρω μελέτη των ευρημάτων αναμένεται να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση της εξέλιξης αυτού του μνημειακού οχυρωματικού έργου, καθώς και της θέσης του στην ιστορία της Παλαιπάφου.
Με την ολοκλήρωση της ανασκαφής, τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα καλύφθηκαν με ύφασμα εδαφοκάλυψης, προκειμένου να διασφαλισθεί η προστασία τους.
Η θέση Μάρτσελλο και άλλοι σημαντικοί αρχαιολογικοί χώροι στην περιοχή της Παλαιπάφου. Πηγή: ΕΚΠΑ.
Γενικό σχέδιο των ανασκαφών στη θέση Μάρτσελλο, όπου διακρίνεται το τείχος και η μνημειακή πύλη στα τεμάχια 96 και 110.
Ο προμαχώνας, ο πύργος και το παρακείμενο τείχος στη θέση Μάρτσελλο μετά το πέρας της ανασκαφικής περιόδου του 2026: 1) ο προμαχώνας, 2a) η προσθήκη, με την οποία ο προμαχώνας διευρύνθηκε σε πύργο, 2b) η ενίσχυση της βορειοδυτικής πλευράς του πύργου, πιθανότατα κατά την Υστεροκυπριακή ΙΙΙΑ περίοδο, 2c) η ενίσχυση της βορειοανατολικής και της νοτιοανατολικής πλευράς του τον 4ο αιώνα π.Χ., 3) η συγκέντρωση μάργας δίπλα στο τείχος.
